Thymele Logo
Search

ανθρωπολογία του χορού [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Κλάδος της κοινωνικής και πολιτισμικής ανθρωπολογίας που μελετά τον χορό ως ιστορικά προσδιορισμένη πολιτισμική πρακτική, εξετάζοντας τις συμβολικές, τελετουργικές, αισθητικές, κοινωνικές και πολιτικές του διαστάσεις, καθώς και τη σχέση αμοιβαίας διαμόρφωσης ανάμεσα στον χορό και την κοινότητα που τον παράγει.

Ανάπτυξη

Η ανθρωπολογία του χορού εξετάζει τον χορό ως κοινωνικό και πολιτισμικό γεγονός με ιστορικότητα, συνδεδεμένο με ευρύτερες δομές, ιεραρχίες και σχέσεις εξουσίας, όπως το φύλο, η εθνότητα, η τάξη και η ταυτότητα. Το αντικείμενό της εκτείνεται σε ευρύ φάσμα χορευτικών πρακτικών (παραδοσιακοί, τελετουργικοί, κοινωνικοί, θεατρικοί, κινηματογραφικοί, αθλητικοί χοροί κ.ά.), σε δυτικά και μη δυτικά πλαίσια.


Στις πρώτες δεκαετίες της ανθρωπολογίας, από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο, ο χορός δεν ήταν αυτόνομο αντικείμενο μελέτης. Εξεταζόταν ως συστατικό στοιχείο τελετουργικών πρακτικών. Ο Robert Ranulph Marett [Ρόμπερτ Ράναλφ Μάρετ] στο έργο του The Threshold of Religion [Το κατώφλι της θρησκείας, 1909] υποστήριξε ότι η θρησκεία των λεγόμενων πρωτόγονων κοινωνιών δεν συλλαμβάνεται τόσο με τη σκέψη όσο «χορεύεται». Ο Edward Evan Evans-Pritchard [Έντουαρντ Έβαν Έβανς-Πρίτσαρντ], στο άρθρο «The Dance» (1928), ανέλυσε τον χορό της μπύρας των Αζάντε ως πρακτική που αντανακλούσε το σύνολο της κοινωνικής δομής. Η ανθρωπολογία του χορού συγκροτήθηκε σε αυτοτελές πεδίο τη δεκαετία του 1960. Από τότε ακολούθησε διαφορετικές πορείες στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, που κατά περιόδους διασταυρώνονταν.


Στις ΗΠΑ, το πεδίο αναπτύχθηκε μέσα στην πολιτισμική ανθρωπολογία της σχολής του Franz Boas [Φραντς Μπόας], σε στενή σχέση με τη μελέτη των αυτόχθονων πολιτισμών της Βόρειας Αμερικής. Η χορεύτρια και ερευνήτρια Gertrude Prokosch Kurath [Γκέρτρουντ Πρόκος Κούρατ] θεμελίωσε την εθνολογία του χορού [dance ethnology] με το προγραμματικό άρθρο «Panorama of Dance Ethnology» (1960). Η Joann Kealiinohomoku [Τζοάνν Κεαλιινοχόμοκου], στο «An Anthropologist Looks at Ballet as a Form of Ethnic Dance» (1970), έστρεψε το βλέμμα στον οικείο δυτικό χορό και ανέδειξε τα στερεότυπα και τις ιεραρχίες που τον διέπουν. Στη Βρεττανία, το πεδίο συνδέθηκε με την κοινωνική ανθρωπολογία. Ο εθνομουσικολόγος John Blacking [Τζων Μπλάκινγκ] μελέτησε τον λαό Βέντα [Venda] της Νότιας Αφρικής και ανέδειξε τη μελέτη του χορού σε ισότιμη με εκείνη της μουσικής. Η ηπειρωτική ευρωπαϊκή προσέγγιση προήλθε από τη λαογραφία. Με τη συγκρότηση των εθνικών κρατών τον 19ο αιώνα και υπό την επίδραση του ρομαντισμού, μελετητές και μελετήτριες συνέλεξαν τη λαϊκή μουσική και τον λαϊκό χορό ως συστατικά της εθνικής ταυτότητας. Από αυτή την παράδοση προέκυψε η εθνοχορολογία.


Από τη δεκαετία του 1970, μια ευρεία αναθεώρηση της ανθρωπολογίας άνοιξε νέες κατευθύνσεις. Τα συνθετικά έργα της Anya Peterson Royce [Άνια Πήτερσον Ρόυς] (1977) και της Judith Lynne Hanna [Τζούντιθ Λυν Χάννα] (1979) συστηματοποίησαν τη θεωρία του πεδίου. Η Drid Williams [Ντριντ Ουίλλιαμς] ανέπτυξε τη σημασιολογία της ανθρώπινης κίνησης. Η Adrienne Kaeppler [Αντριέν Καίππλερ] (1985) υποστήριξε ότι η έννοια «χορός» είναι δυτική κατασκευή που δεν ταιριάζει σε όλα τα πολιτισμικά συμφραζόμενα, και πρότεινε τον όρο «δομημένα κινητικά συστήματα» [structured movement systems]. Το πεδίο ακολούθησε τις μετατοπίσεις των ανθρωπιστικών επιστημών (δομισμός, μεταδομισμός, ερμηνευτική, πολιτισμική και επιτελεστική στροφή) και πέρασε από το θετικιστικό στο μεταθετικιστικό παράδειγμα. Ο ρόλος του ερευνητή ή της ερευνήτριας δεν θεωρείται πλέον ουδέτερος, και η γλώσσα και τα μέσα καταγραφής, όπως το βίντεο, αντιμετωπίζονται ως διαμεσολαβητές αναπαραστάσεων. Η παγκοσμιοποίηση (τουρισμός, μετανάστευση, εμπόριο) θέτει σε νέα πλαίσια τα ζητήματα της ταυτότητας και των σχέσεων εξουσίας.


Η επιτόπια έρευνα επεκτάθηκε και στον σκηνικό χορό. Η Helena Wulff [Έλενα Βουλφ] μελέτησε τον διεθνή κόσμο των χορευτών και χορευτριών του κλασσικού μπαλέτου. Η Cynthia Novack [Σύνθια Νόβακ] εξέτασε τον αυτοσχεδιασμό επαφής [contact improvisation] ως έκφραση της αμερικανικής κουλτούρας. Παράλληλα, η ανθρωπολογία του χορού συνομίλησε με την ανθρωπολογία του θεάτρου και τις παραστασιακές σπουδές.


Στην Ελλάδα, το πεδίο αναπτύχθηκε από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, σε διάλογο με τη λαογραφική παράδοση. Η Jane Cowan [Τζέιν Κάουαν], στο Dance and the Body Politic in Northern Greece (1990), ανέλυσε τον χορό στον Σοχό Θεσσαλονίκης ως πεδίο διαπραγμάτευσης των έμφυλων σχέσεων. Το άρθρο της Ρένας Λουτζάκη «Για μια ανθρωπολογία του χορού» (1992) έθεσε τις προγραμματικές βάσεις του πεδίου στα ελληνικά. Μεταγενέστερες μελέτες εξέτασαν την ενσωμάτωση των προσφύγων μέσα από τον χορό, τις παραμεθόριες περιοχές, την πολιτική χρήση του παραδοσιακού χορού και τους νεανικούς πολιτισμούς.

Αγγλικά
anthropology of dance; dance anthropology
Γαλλικά
anthropologie de la danse, l'[a]
Γερμανικά
Tanzanthropologie, die; Anthropologie des Tanzes, die
Ιταλικά
antropologia de la danza, l'[a]

Σχετικοί όροι

εθνογραφία χορού, εθνομουσικολογία, εθνοθεατρολογία, σπουδές χορού, θεωρία του χορού, διαβατική τελετή, εθνικός χορός

Πεδίο εφαρμογής

• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"While anthropologists of dance and movement study meaning, intention and cultural evaluation, the activities that generate movement systems, how and by whom they are judged, their aim is to understand how the examination and analysis of movement systems can illuminate the sociocultural system - data that can be attained only during fieldwork."


«Οι ανθρωπολόγοι του χορού και της κίνησης μελετούν το νόημα, την πρόθεση και την πολιτισμική αποτίμηση, τις δραστηριότητες που παράγουν τα κινητικά συστήματα, καθώς και το πώς και από ποιους κρίνονται αυτά. Ο στόχος τους, ωστόσο, είναι να κατανοήσουν πώς η εξέταση και η ανάλυση των κινητικών συστημάτων μπορεί να φωτίσει το κοινωνικοπολιτισμικό σύστημα, δεδομένα που μπορούν να συλλεχθούν μόνο κατά την επιτόπια έρευνα.»

Η Adrienne L. Kaeppler [Αντριέν Καίππλερ], η οποία εισήγαγε τον όρο «δομημένα κινητικά συστήματα», ορίζει ως απώτερο σκοπό της ανθρωπολογίας του χορού την κατανόηση του κοινωνικοπολιτισμικού συστήματος μέσα από την ανάλυση της κίνησης. Ο χορός δεν αποτελεί γι' αυτήν αυτοτελές αισθητικό αντικείμενο, αλλά μέρος ευρύτερων συστημάτων κίνησης, που αποκτούν νόημα μόνο μέσα στο πολιτισμικό τους πλαίσιο. Το απόσπασμα αναδεικνύει την κεντρική θέση της επιτόπιας έρευνας, η οποία είναι η μόνη οδός για να συλλεχθούν τέτοια δεδομένα.

Kaeppler, A. L. (1999). The mystique of fieldwork. Στο T. J. Buckland (Επιμ.), Dance in the Field: Theory, Methods and Issues in Dance Ethnography. Basingstoke: Macmillan, σ. 16.

Quote Icon

«Στην ανθρωπολογία του χορού δύο οπτικές είναι βασικές. Αυτές υπογραμμίζουν την έρευνα που έχει πραγματοποιηθεί στο παρελθόν και παρέχουν τα θεμέλια για δύο από τις κατευθύνσεις που θα ακολουθήσει η έρευνα στο μέλλον. Η δομή προσεγγίζει τον χορό από την πλευρά της μορφής και η λειτουργία από την πλευρά του περιβάλλοντος (συμφραζόμενα) και της συμβολής στο περιβάλλον. […] Η ανθρωπολογία του χορού, ως πεδίο έρευνας, έχει αποκτήσει τώρα καθολικό χαρακτήρα και τέτοιοι διαχωρισμοί δεν μπορούν πλέον να ισχύουν.»

Η Anya Peterson Royce [Άνια Πήτερσον Ρόυς] διακρίνει δύο θεμελιώδεις οπτικές στην ανθρωπολογία του χορού: τη δομική, που αναλύει τη μορφή του χορού, και τη λειτουργική, που εξετάζει τα συμφραζόμενά του και τη συμβολή του στην κοινωνία. Η δεύτερη απηχεί τον λειτουργισμό της βρεττανικής κοινωνικής ανθρωπολογίας, ο οποίος διαμόρφωσε τις πρώτες μελέτες του χορού. Η συγγραφέας καταλήγει ότι το πεδίο έχει πλέον καθολικό χαρακτήρα, οπότε οι στεγανοί διαχωρισμοί ανάμεσα στις δύο οπτικές δεν ισχύουν πια.

Πέτερσον-Ρόυς, Ά. (2005). Η ανθρωπολογία του χορού (Μ. Ζωγράφου, Μετ. & Επιμ.). Αθήνα: Νήσος, σ. 77.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Margaret Mead [Μάργκαρετ Μηντ] και Gregory Bateson [Γκρέγκορυ Μπέιτσον], Trance and Dance in Bali [

Αρχειακό κινηματογραφικό υλικό από τελετή potlatch [ποτλάτς] των 'Namgis [Νάμγκις], από το αρχείο της σκηνοθέτριας…

Ο Anthony Quinn [Άντονυ Κουίν] χορεύει στην ταινία Zorba the Greek [Αλέξης Ζορμπάς]…

Εδώ είν' αλώνι για χορό!, γιορτή λήξης του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου (Αρχαίο Θέατρο…

Προωθητικό βίντεο για το 22ο Γαβούστημα Καππαδοκών (Φαραγγιανά και Αποΐνι Ηρακλείου, 26 – 28 Αυγούστου…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ζευγάρι που χορεύει τσάρντας [csárdás], χαρακτικό από το άρθρο του Lee J. Vance [Λη Τζ.…

Χορός των Αζάντε [Zande], φωτογραφία του Edward Evan Evans-Pritchard [Έντουαρντ Έβαν Έβανς-Πρίτσαρντ] από την επιτόπια…

Τρεις χορεύτριες χούλα [hula] με δύο κιθαρίστριες, καρτ ποστάλ του οίκου Curt Teich [Κουρτ Τάιχ]…

Νεαρές γυναίκες των Βέντα [Venda] χορεύουν τη ντόμπα [domba], τον «χορό του πύθωνα», κοντά στο…

βασική

Buckland, T. J. (Επιμ.). (1999). Dance in the Field: Theory, Methods and Issues in Dance Ethnography. Basingstoke: Macmillan.

Cowan, J. K. (1990). Dance and the Body Politic in Northern Greece. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Evans-Pritchard, E. E. (1928). The dance. Africa: Journal of the International African Institute, 1(4), 446-462.

Giurchescu, A. και Torp, L. (1991). Theory and method in dance research: A European approach to the holistic study of dance. Yearbook for Traditional Music, 23, 1-10.

Grau, A. και Wierre-Gore, G. (Επιμ.). (2005). Anthropologie de la danse: Genèse et construction d'une discipline. Pantin: Centre national de la danse.

Hanna, J. L. (1979). To Dance Is Human: A Theory of Nonverbal Communication. Austin: University of Texas Press.

Kaeppler, A. L. (1978). Dance in anthropological perspective. Annual Review of Anthropology, 7, 31-49.

Kaeppler, A. L. (1985). Structured movement systems in Tonga. Στο P. Spencer (Επιμ.), Society and the Dance: The Social Anthropology of Process and Performance (σσ. 92-118). Cambridge: Cambridge University Press.

Kealiinohomoku, J. W. (1970). An anthropologist looks at ballet as a form of ethnic dance. Impulse, 24-33.

Kurath, G. P. (1960). Panorama of dance ethnology. Current Anthropology, 1(3), 233-254.

Loutzaki, I. (2001). Folk dance in political rhythms. Yearbook for Traditional Music, 33, 127-137. doi.org...

Novack, C. J. (1990). Sharing the Dance: Contact Improvisation and American Culture. Madison: University of Wisconsin Press.

Reed, S. A. (1998). The politics and poetics of dance. Annual Review of Anthropology, 27, 503-532.

Royce, A. P. (1977). The Anthropology of Dance. Bloomington: Indiana University Press.

Williams, D. (2004). Anthropology and the Dance: Ten Lectures (2η έκδ.). Urbana: University of Illinois Press.

Wulff, H. (1998). Ballet across Borders: Career and Culture in the World of Dancers. Oxford: Berg.

Ζωγράφου, Μ. (2006/2007). Σύγχρονοι προβληματισμοί στην έρευνα του χορού: Ανθρωπολογία του χορού ή και εθνο-«χορολογία». Εθνολογία, 12, 173-191.

Λουτζάκη, Ρ. (1992). Για μια ανθρωπολογία του χορού. Εθνογραφικά, 8, 11-16.

Παπακώστας, Χ. και Λουτζάκη, Ρ. (Επιμ.). (2022). Εθνοχορογραφίες. Θεσσαλονίκη: Δίσιγμα.

Πατεράκη, Μ. (2013). Η συμβολή της οπτικής ανθρωπολογίας στη μελέτη του χορού. Επιστήμη του Χορού, 6, 1-18.

Πέτερσον-Ρόυς, Ά. (2005). Η ανθρωπολογία του χορού (Μ. Ζωγράφου, Μετ. & Επιμ.). Αθήνα: Νήσος.

συμπληρωματική

Blacking, J. (Επιμ.). (1977). The Anthropology of the Body. London: Academic Press.

Bull, C. J. C. (1997). Sense, meaning, and perception in three dance cultures. Στο J. C. Desmond (Επιμ.), Meaning in Motion: New Cultural Studies of Dance (σσ. 269-288). Durham: Duke University Press.

Farnell, B. (1995). Do You See What I Mean? Plains Indian Sign Talk and the Embodiment of Action. Austin: University of Texas Press.

Hilari, A. και Zografou, M. (2016). Dance and embodied memory in a small town of Kynouria: St Nikolas' snake and "Tsakonikos" dance. Papers in Ethnology and Anthropology, 27 (n.s. 16), 7-20.

Manos, I. (2005). Border crossings: Dance performance and identity politics in a border region in Northern Greece. Στο H. Donnan και T. M. Wilson (Επιμ.), Culture and Power at the Edges of the State: National Support and Subversion in European Border Regions (σσ. 127-153). Münster: LIT Verlag.

Marett, R. R. (1909). The Threshold of Religion. London: Methuen.

Neveu Kringelbach, H. και Skinner, J. (Επιμ.). (2012). Dancing Cultures: Globalization, Tourism and Identity in the Anthropology of Dance. New York: Berghahn Books.

Panagiotopoulou, E. (2011). Dance therapy models: An anthropological perspective. American Journal of Dance Therapy, 33(2), 91-110. doi.org...

Pateraki, M. (2023). Sport and nationalism in celebrations of mega events: Dancing victory with Zorba the Greek. Studia ethnologica Croatica, 35(1), 31-53. doi.org...

Pipyrou, S. (2015). Governance, theatricality, and fantasma in mafia dance. Στο A. Flynn και J. Tinius (Επιμ.), Anthropology, Theatre, and Development: The Transformative Potential of Performance (σσ. 147-166). London: Palgrave Macmillan. doi.org...

Seremetakis, C. N. (Επιμ.). (1993). Ritual, Power, and the Body: Historical Perspectives on the Representation of Greek Women. New York: Pella.

Thomas, H. (2003). The Body, Dance and Cultural Theory. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Wulff, H. (2015). Dance, anthropology of. Στο J. D. Wright (Επιμ.), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (2η έκδ., τ. 5, σσ. 666-670). Amsterdam: Elsevier.

Zografou, M. (2007). The politics of dance: The incorporation of the Pontic refugees in modern Greek culture through the manipulation of dancing practices in a Northern Greek village. Journal of Mediterranean Studies, 17(1), 1-21.

Κουτσούγερα, Ν. (2024). Γέννημα θρέμμα Δυτικής Αττικής: Χορός, μουσική και νεανικοί πολιτισμοί στο ελληνάδικο. Θεσσαλονίκη: Δίσιγμα.

Λαλιώτη, Β. και Παπαπαύλου, Μ. (2010). «…γιατί κυλά στο αίμα μας»: Από το αρχαίο δράμα στο φλαμένκο. Επιστρέφοντας την ανθρωπολογία στο πεδίο της εμπειρίας. Αθήνα: Κριτική.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ανθρωπολογία του χορού. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/ανθρωπολογία-του-χορού

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ανθρωπολογία του χορού». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/ανθρωπολογία-του-χορού.

MLA

«ανθρωπολογία του χορού». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/ανθρωπολογία-του-χορού.

1344