σκυλάδικο [είδος τραγουδιού] [ουσ. ουδ.]

Το σκυλάδικο τραγούδι είναι υποείδος του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού και πήρε το όνομά του από τα σκυλάδικα, τα νυχτερινά κέντρα όπου κυρίως ερμηνευόταν. Γενεαλογικά ανάγεται στο ρεμπέτικο και στο λαϊκό τραγούδι των δεκαετιών του 1950 και του 1960. Από αυτά κληρονόμησε το μπουζούκι ως κεντρικό όργανο, τους χορευτικούς ρυθμούς και τη στροφική φόρμα. Στις καταβολές του ανήκουν και τα ινδοπρεπή τραγούδια των δεκαετιών του 1950 και του 1960, που μετέφεραν στο λαϊκό τραγούδι μελωδίες ινδικών κινηματογραφικών ταινιών. Το είδος διαμορφώθηκε σταδιακά από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 στον λεγόμενο «ήχο της Ομόνοιας», δηλαδή στο λαϊκό ρεπερτόριο μικρών ανεξάρτητων εταιρειών γύρω από την πλατεία Ομονοίας, όπως οι General Gramophone, Sonora, Polyphone και Panivar. Ο Φώντας Τρούσας εντοπίζει πρόδρομα στοιχεία του ύφους του στο έργο του Τάκη Μουσαφίρη των μέσων της δεκαετίας του 1970.

Μουσικά, το σκυλάδικο στηρίζεται κυρίως στους ρυθμούς του ζεϊμπέκικου και του τσιφτετελιού. Η ορχήστρα είναι ολιγομελής: ηλεκτρικά ενισχυμένο μπουζούκι, αρμόνιο ή συνθεσάιζερ, ηλεκτρική κιθάρα, ηλεκτρικό μπάσο και τύμπανα. Η ενορχήστρωση είναι τυποποιημένη. Το μπουζούκι αναλαμβάνει την εισαγωγή και τα ενδιάμεσα σόλο, ενώ τα υπόλοιπα όργανα στηρίζουν ρυθμικά και αρμονικά τη φωνή. Η μελωδία κινείται σε περιορισμένη έκταση, με επαναλαμβανόμενα μοτίβα και απλή αρμονική δομή, και καθοριστικό ρόλο έχει το ρεφραίν. Οι περιορισμένες τεχνικές απαιτήσεις μεταφέρουν το βάρος από τη φωνητική δεξιοτεχνία στην εκφραστικότητα. Η ερμηνεία είναι δραματική, με μελίσματα, έντονες δυναμικές εναλλαγές και εκφορές που παραπέμπουν στον λυγμό. Ο ηλεκτρικός ήχος άλλαξε και τη χορευτική πλαισίωση. Το ζεϊμπέκικο χορευόταν ατομικά στην πίστα, ενώ το τσιφτετέλι συγκέντρωνε πολυάριθμο κοινό, άνδρες και γυναίκες, συχνά πάνω στα τραπέζια.

Το είδος το ερμήνευσαν τραγουδιστές και τραγουδίστριες, η πλειονότητα των οποίων εργάστηκε για χρόνια σε επαρχιακά κέντρα και ηχογράφησε δίσκους μικρής κυκλοφορίας, χωρίς να αποκτήσει ευρεία αναγνώριση. Λίγοι και λίγες έγιναν φίρμες με πανελλαδική δημοφιλία, όπως ο Σταμάτης Γονίδης, ο Μάκης Χριστοδουλόπουλος, η Άντζελα Δημητρίου και η Πάολα. Τα τραγούδια είχαν συνήθως σύντομο κύκλο ζωής, γιατί η αγορά ζητούσε διαρκώς νέα σουξέ.

Θεματικά, το σκυλάδικο επικεντρώνεται στην «καψούρα», δηλαδή στον έντονο και συχνά αυτοκαταστροφικό έρωτα. Οι στίχοι επανέρχονται στην απιστία, τη μοναξιά, την τρέλα, την «αμαρτία», το αλκοόλ, τη νύχτα και το χρήμα. Ο Λεωνίδας Οικονόμου παρατηρεί ότι η νύχτα μυθοποιείται ως κόσμος σκληρός και επικίνδυνος, αλλά ελευθερότερος από τον κόσμο της μέρας. Οι κοινωνικές και πολιτικές αναφορές υποχωρούν και στη θέση τους εμφανίζονται νέες στάσεις απέναντι στο χρήμα, την επιτυχία και τους έμφυλους ρόλους. Κατά τον ίδιο, η «τρέλα» του ερωτικού πάθους δηλώνει μια ευρύτερη επιθυμία διαφυγής από τις κοινωνικές συμβάσεις.

Η πρόσληψη του είδους ήταν εξαρχής συγκρουσιακή. Μετά τη Μεταπολίτευση, η αριστερή κριτική και οι δημιουργοί του έντεχνου-λαϊκού τραγουδιού το αντιμετώπισαν ως προϊόν εμπορευματοποίησης. Επέκριναν τη μελωδική του απλότητα και την τυποποίηση των στίχων. Ο Γεώργιος Κανέλλος (2023) εξέτασε τη μετάβαση από την κυριαρχία του πολιτικού τραγουδιού (1974 – 1977) στη σκηνή του σκυλάδικου και της «μεγάλης πίστας». Ο Οικονόμου υποστήριξε ότι τα όρια ανάμεσα στο ρεμπέτικο, το λαϊκό και το σκυλάδικο μετατοπίζονται με τον χρόνο και εξαρτώνται από αξιολογικές και κοινωνικές διακρίσεις. Από τη δεκαετία του 2000 το είδος επαναξιολογείται, με διάθεση που κινείται ανάμεσα στη νοσταλγία και το καμπ.

Η επαναξιολόγηση πέρασε και στις παραστατικές τέχνες. Το 2015 ο Σίμος Κακάλας και ο Γιώργος Παπαγεωργίου μετέτρεψαν για μία βραδιά τη σκηνή του Θεάτρου Πόρτα σε πίστα, με τη μουσική παράσταση Θα γίνει χαμός. Στις 19 Ιουνίου 2023 παρουσιάστηκε στο Θέατρο Πέτρας η συναυλία Αυτή η νύχτα μένει-Live, αφιερωμένη στη δεκαετία του 1980 και στο ρεπερτόριο της ομότιτλης τηλεοπτικής σειράς. Από το 2024 η μουσική παράσταση Μπουζούκια στην πίστα, με τη Βαγγελιώ Φασουλάκη, τον Γιώργη Μανωλάκη και τον Θοδωρή Σούκα, αναπαριστά το πρόγραμμα ενός νυχτερινού κέντρου της δεκαετίας του 1980. Το σύνθημά της, «σκυλάδικα χωρίς ενοχές», συνοψίζει τη μετατόπιση στην πρόσληψη του είδους.