Βαριετέ [θεατρικός οργανισμός] [ουσ. ουδ.]

Το Βαριετέ (Théâtre des Variétés [Θέατρο των Ποικιλιών]) είναι ένα από τα παλαιότερα θέατρα του Παρισιού που λειτουργούν ακόμη. Βρίσκεται στη λεωφόρο Montmartre, δίπλα στη στοά των Πανοραμάτων [passage des Panoramas], στην καρδιά των Μεγάλων Βουλεβάρτων. Η ονομασία του δηλώνει το μεικτό, ελαφρύ ρεπερτόριο (βωντβίλ, κωμωδίες, παρωδίες) και προηγείται χρονικά του θεάματος ποικιλιών.

Το θέατρο ίδρυσε η Marguerite Brunet, γνωστή ως Mademoiselle Montansier [Μαντεμουαζέλ Μοντανσιέ]. Από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης διηύθυνε δημοφιλή θίασο στο Palais-Royal [Παλαί-Ρουαγιάλ], σε αίθουσα που έφερε ήδη την ονομασία «Variétés». Με διάταγμα του Ιουνίου 1806 ο Ναπολέων υποχρέωσε τον θίασο να εγκαταλείψει την αίθουσα, επειδή ανταγωνιζόταν τη γειτονική Comédie-Française [Κομεντί Φρανσαίζ]. Η Montansier, σε ηλικία 77 ετών, ανήγειρε μέσα σε πέντε μήνες νέο θέατρο, σε σχέδια των αρχιτεκτόνων Jacques Cellerier [Ζακ Σελλεριέ] και Jean-Antoine Alavoine [Ζαν-Αντουάν Αλαβουάν]. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 24 Ιουνίου 1807 με το βωντβίλ Le Panorama de Momus [Το πανόραμα του Μώμου] του Marc-Antoine Désaugiers [Μαρκ-Αντουάν Ντεζωζιέ].

Το κτίριο συνδυάζει νεοκλασσική πρόσοψη και ιταλική σκηνή. Η πρόσοψη, με δωρικούς κίονες στο ισόγειο, ιωνικούς στον όροφο και τριγωνικό αέτωμα, και ο προθάλαμος είναι τα μόνα τμήματα που σώζονται από το αρχικό κτίριο. Η ημικυκλική αίθουσα αναπτύσσεται σε τέσσερα επίπεδα, την πλατεία και τρεις εξώστες, και θεωρεία προσκηνίου πλαισιώνουν το κάδρο της σκηνής, η οποία διατηρεί τη διάταξη του 1807. Το 1833 το κτίριο επεκτάθηκε με καμαρίνια, γραφεία και αποθήκες κοστουμιών και σκηνικών· από το 1834 η είσοδος των καλλιτεχνών βρίσκεται στη στοά των Ποικιλιών [galerie des Variétés] του passage des Panoramas. Το 1886 η αίθουσα ανακαινίστηκε: οι εξώστες βάφτηκαν σε λευκό και χρυσό και ο Henry Robecchi [Ανρί Ρομπέκκι] ζωγράφισε σε καμβά τη νέα οροφή, έναν ουρανό με πλαίσια που φέρουν τίτλους έργων του Jacques Offenbach [Ζακ Όφφενμπαχ]. Η αίθουσα χωρά σήμερα περίπου 800 θεατές. Το 1974 η πρόσοψη και ο προθάλαμος κηρύχθηκαν ιστορικό μνημείο και η αίθουσα εγγράφηκε στον συμπληρωματικό κατάλογο των ιστορικών μνημείων.

Στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα το Βαριετέ ειδικεύτηκε στο βωντβίλ και στην κωμωδία. Υπό τη διεύθυνση του Hippolyte Cogniard [Ιππολύτ Κονιάρ] (1855-1869) έγινε η κεντρική σκηνή της οπερέττας του Offenbach, σε λιμπρέτα των Henri Meilhac [Ανρί Μεγιάκ] και Ludovic Halévy [Λυντοβίκ Αλεβύ]. Εκεί πρωτοπαρουσιάστηκαν τα La Belle Hélène [Η ωραία Ελένη] (1864), Barbe-bleue [Ο Κυανοπώγων] (1866), La Grande-Duchesse de Gérolstein [Η μεγάλη δούκισσα του Γκερολστάιν] (1867), La Périchole [Η Περικόλη] (1868) και Les Brigands [Οι ληστές] (1869). Στα περισσότερα πρωταγωνιστούσε η Hortense Schneider [Ορτάνς Σνάιντερ]. Η σκηνή ταυτίστηκε με τη λάμψη και τη σάτιρα της Δεύτερης Αυτοκρατορίας. Ο Émile Zola [Εμίλ Ζολά] τοποθέτησε στο Βαριετέ την εναρκτήρια σκηνή του μυθιστορήματος Nana [Νανά] (1880): την πρεμιέρα της φανταστικής οπερέττας La Blonde Vénus [Η ξανθή Αφροδίτη], με διευθυντή του θεάτρου τον κυνικό επιχειρηματία Bordenave [Μπορντενάβ].

Στην Μπελ Επόκ ο διευθυντής Fernand Samuel [Φερνάν Σαμυέλ] (1892-1914) συγκρότησε θίασο με αστέρες της εποχής όπως η Ève Lavallière [Εβ Λαβαλλιέρ], η Jeanne Granier [Ζαν Γκρανιέ] και ο Max Dearly [Μαξ Ντερλύ]. Το Βαριετέ ανέβασε τότε τις κωμωδίες των Robert de Flers [Ρομπέρ ντε Φλερ] και Gaston Arman de Caillavet [Γκαστόν Αρμάν ντε Καγιαβέ]. Ανάμεσά τους ήταν το Le Roi [Ο βασιλιάς] (1908), που παίχτηκε 560 συνεχείς φορές, και το L'Habit vert [Το πράσινο φράκο] (1912). Στον Μεσοπόλεμο, υπό τη διεύθυνση του Max Maurey [Μαξ Μωρέ], πρωτοπαρουσιάστηκε εκεί το Topaze [Τοπάζ] (1928) του Marcel Pagnol [Μαρσέλ Πανιόλ]. Από το 1991 έως το 2004 ιδιοκτήτης και διευθυντής του θεάτρου ήταν ο Jean-Paul Belmondo [Ζαν-Πωλ Μπελμοντό]. Σήμερα το Βαριετέ παρουσιάζει κυρίως σύγχρονες κωμωδίες του βουλεβάρτου.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα την ονομασία υιοθέτησαν μεγάλες ευρωπαϊκές αίθουσες που, σε αντίθεση με το παρισινό Βαριετέ, ήταν αφιερωμένες στο θέαμα ποικιλιών. Στη Λειψία το Krystallpalast [Κρύσταλ Πάλας] (1882-1943) ήταν το μεγαλύτερο κέντρο διασκέδασης της Γερμανίας, με αίθουσες βαριετέ, τσίρκου και συναυλιών. Στο Βερολίνο, πλάι στο Wintergarten [Βίντεργκαρτεν], η Scala [Σκάλα] (1920-1944) έγινε μία από τις διασημότερες σκηνές της Ευρώπης, με 3.000 θέσεις και δικό της μπαλέτο, τις Scala-Girls. Στο Λονδίνο το Coliseum [Κολοσσαίο] του Frank Matcham [Φρανκ Μάτσαμ] εγκαινιάστηκε το 1904 ως «θέατρο ποικιλιών» [theatre of varieties]. Ανάλογες σκηνές άνοιξαν στη Βιέννη (Ronacher [Ρόναχερ], 1888), στο Αμβούργο (Hansa-Theater [Χάνζα-Τεάτερ], 1894) και στη γαλλική επαρχία, όπως, λ.χ. το ομώνυμο Théâtre des Variétés της Béziers [Μπεζιέ] (1904). Από τη δεκαετία του 1990 η παράδοση αναβίωσε, με το νέο Wintergarten (1992), το Krystallpalast Varieté (1997) της Λειψίας και την αποκατάσταση του θεάτρου της Μπεζιέ, που άνοιξε ξανά το 2026. Οι αίθουσες αυτές μαρτυρούν ότι το θέαμα ποικιλιών αποτέλεσε πανευρωπαϊκό ρεπερτόριο, συχνά με κοινά καλλιτεχνικά δίκτυα.

Η ονομασία πολιτογραφήθηκε σύντομα και στην ελληνική θεατρική πραγματικότητα. Στην Αθήνα του ύστερου 19ου αιώνα λειτούργησε, στη συμβολή των οδών Σταδίου και Αριστείδου, το «Θέατρο Ποικιλιών» ή «Βαριετέ», αφιερωμένο στο θέαμα ποικιλιών. Η Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ τοποθετεί την έναρξη της λειτουργίας του το 1895· ο αθηναϊκός Τύπος καταγράφει πάντως δραστηριότητα ήδη από το 1891. Η λέξη βαριετέ χρησιμοποιήθηκε έτσι για να δηλώσει είτε το παρισινό θέατρο, είτε τις αίθουσες ποικιλιών, είτε το ίδιο το θέαμα του βαριετέ.