εθνοθεατρολογία [ουσ. θηλ.]

Η εθνοθεατρολογία εξετάζει τις θεατρικές μορφές έκφρασης μιας κοινότητας ως ζωντανές, ενσώματες και έμφωνες επιτελέσεις, οι οποίες αποκτούν νόημα εντός του πλαισίου όπου τελούνται. Το ερευνητικό της πεδίο περιλαμβάνει τα δρώμενα του εορτολογικού κύκλου, όπως οι μεταμφιέσεις του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς, τις τελετουργίες του κύκλου της ζωής, τα πανηγύρια και τα παραδοσιακά θεάματα, όπως το θέατρο σκιών. Η έρευνα στηρίζεται στην επιτόπια παρατήρηση, στην οπτικοακουστική καταγραφή και στη συνέντευξη με τους τελεστές και τις τελέστριες. Η ανάλυση εστιάζει στους ρόλους, στη μεταμφίεση, στη χρήση του χώρου και στη σχέση δρώντων και θεατών. Ως θεμελιώδεις μηχανισμούς μετάδοσης των μορφών αυτών η εθνοθεατρολογία αναγνωρίζει τη μύηση, τη μνήμη και τη μίμηση. Κατ' αναλογία προς την εθνομουσικολογία και την εθνοχορολογία, μελετά μια συγκεκριμένη πρακτική μέσα από τους όρους της κοινότητας που τη φέρει, ενώ η ανθρωπολογία του θεάτρου θέτει συγκριτικά ερωτήματα για τη θεατρική συμπεριφορά του ανθρώπου εν γένει.

Στην Ελλάδα, το πεδίο διαμορφώθηκε στο σημείο συνάντησης της λαογραφίας με τη θεατρολογία. Η Κατερίνα Κακούρη, στις Προαισθητικές μορφές θεάτρου (1946), καθιέρωσε τον όρο «δρώμενα» για τις λαϊκές τελετουργικές πράξεις με θεατρικά γνωρίσματα και τις συνέδεσε με τις απαρχές του αρχαίου δράματος. Ο Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ] συστηματοποίησε την έρευνα με δύο έργα: την υφηγεσία του για τα έθιμα του ελληνικού εορτολογικού κύκλου και τις σχέσεις τους με το λαϊκό θέατρο (Βιέννη, 1977) και τη Θεωρία του λαϊκού θεάτρου (1985). Μετατόπισε το βάρος από το ζήτημα της καταγωγής του θεάτρου στην ανάλυση της θεατρικότητας των ίδιων των δρωμένων, τα οποία εξέτασε ως αυτόνομα επιτελεστικά συστήματα. Με τον τρόπο αυτόν συνέβαλε στη διεύρυνση του ορισμού της έννοιας του θεάτρου.

Διεθνώς, το πλησιέστερο αντίστοιχο πεδίο είναι η εθνοσκηνολογία [ethnoscénologie], η οποία θεμελιώθηκε το 1995 στο Παρίσι από τον Jean-Marie Pradier [Ζαν-Μαρί Πραντιέ] και την ερευνητική του ομάδα, με τη σύμπραξη του Πανεπιστημίου Paris VIII και της Maison des Cultures du Monde. Ο Pradier απέρριψε ρητά την ονομασία ethnothéâtrologie, επειδή θεώρησε την έννοια του θεάτρου ευρωκεντρική, και προέκρινε την ευρύτερη κατηγορία των οργανωμένων θεαματικών και επιτελεστικών πρακτικών. Στη Βραζιλία, ο θεατρολόγος και λαογράφος Nélson de Araújo [Νέλσον ντε Αραούζου] (1926–1993), καθηγητής στη Σχολή Θεάτρου του Ομοσπονδιακού Πανεπιστημίου της Μπαΐα, είχε ήδη υποστηρίξει μια etnoteatrologia, θεμελιωμένη σε πολυετή επιτόπια έρευνα στις λαϊκές θεατρικές μορφές της περιοχής. Η βραζιλιάνικη εθνοσκηνολογία [etnocenologia], που καλλιεργήθηκε στο ίδιο πανεπιστήμιο από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, διαφοροποιήθηκε από αυτήν: διεύρυνε το πεδίο πέρα από το θέατρο, σε καλλιτεχνικές, θρησκευτικές, πολιτικές και καθημερινές μορφές θεαματικής συμπεριφοράς. Το θεωρητικό πλαίσιο της εθνοθεατρολογίας εμπλουτίστηκε από το έργο του Victor Turner [Βίκτωρ Τέρνερ] για το «κοινωνικό δράμα» [social drama] και τη μεθοριακότητα των διαβατικών τελετών. Εμπλουτίστηκε επίσης από τη σύμπραξή του με τον Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ], η οποία οδήγησε στη συγκρότηση των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Διακριτή παραμένει η θεατρική ανθρωπολογία του Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα]: μέσω της Διεθνούς Σχολής Θεατρικής Ανθρωπολογίας [International School of Theatre Anthropology, ISTA], που ιδρύθηκε το 1979, αναζητά διαπολιτισμικές αρχές της τεχνικής του επιτελεστή και της επιτελέστριας σε προεκφραστικό επίπεδο.

Η εθνοθεατρολογική γνώση τροφοδότησε και τη σκηνική πράξη, η οποία αποτελεί με τη σειρά της αντικείμενο μελέτης του πεδίου. Στις Δελφικές Εορτές του 1927, η Eva Palmer-Sikelianos [Εύα Πάλμερ-Σικελιανού] σχεδίασε και ύφανε η ίδια στον αργαλειό τα κοστούμια του Προμηθέα Δεσμώτη, συνδέοντας την αναβίωση του αρχαίου δράματος με τη λαϊκή χειροτεχνία. Ο Κάρολος Κουν [Karolos Koun], ιδίως στις παραστάσεις αριστοφανικής κωμωδίας, όπως οι Όρνιθες (1959), ενσωμάτωσε ρυθμούς και εκφραστικά μέσα των καρναβαλικών δρωμένων. Μετέτρεψε έτσι τον Χορό σε συλλογικό σώμα που φέρει τη μνήμη της λαϊκής γιορτής. Ο Σταύρος Ντουφεξής αξιοποίησε στην Ιφιγένεια στην Αυλίδα (Θέατρο Καισαριανής, 1979) τη μορφολογία των Γενιτσάρων και της Μπούλας της Νάουσας. Ο Κώστας Τσιάνος ενέταξε στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη (Θεσσαλικό Θέατρο, 1988) τη θεσσαλική χορευτική παράδοση και τη σημειολογία της παραδοσιακής φορεσιάς.

Σήμερα, η εθνοθεατρολογία μελετά τη σκηνική ανασύνθεση των λαϊκών μορφών και την ανασημασιοδότησή τους, όταν αυτές μεταφέρονται από την κοινότητα σε αστικό καλλιτεχνικό πλαίσιο. Εξετάζει επίσης τις αναβιώσεις, την τουριστική αξιοποίηση των δρωμένων και τη θεσμική τους κατοχύρωση ως άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι τα Μωμοέρια της Κοζάνης, που εγγράφηκαν το 2016 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCO. Το πεδίο λειτουργεί έτσι ως χώρος συνάντησης της επιστημονικής έρευνας με την καλλιτεχνική δημιουργία και φωτίζει τη διαρκή αλληλεπίδραση της πολιτισμικής κληρονομιάς με τη σύγχρονη επιτέλεση.