Thymele Logo
Search

μεταδραματικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Τάση του σύγχρονου θεάτρου, διαμορφωμένη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, στην οποία το δραματικό κείμενο παύει να αποτελεί το ιεραρχικό κέντρο της παράστασης και τα σκηνικά μέσα (λόγος, σώμα, χώρος, εικόνα, ήχος, φως) συνυπάρχουν ισότιμα, με αποτέλεσμα την υποχώρηση της πλοκής, του χαρακτήρα και της μυθοπλαστικής ψευδαίσθησης υπέρ της παρουσίας, της αισθητηριακής εμπειρίας και της ενεργού συμμετοχής του κοινού στην παραγωγή νοήματος.

Ανάπτυξη

Ο όρος μεταδραματικό θέατρο καθιερώθηκε από τον Γερμανό θεατρολόγο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] με το βιβλίο του Postdramatisches Theater [Μεταδραματικό θέατρο] (1999). Ο Lehmann είχε εισαγάγει τους όρους «προδραματικό» και «μεταδραματικό» ήδη στη μελέτη του Theater und Mythos [Θέατρο και μύθος] (1991). Τη λέξη είχαν χρησιμοποιήσει νωρίτερα ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] και ο Andrzej Wirth [Άντζεϊ Βιρτ]. Με τον όρο ο Lehmann περιγράφει μορφές θεάτρου που αναπτύχθηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και δεν οργανώνονται πλέον γύρω από το δράμα, δηλαδή γύρω από έναν μυθοπλαστικό κόσμο που συγκροτείται από πλοκή, χαρακτήρες και διάλογο και ενοποιεί όλα τα σκηνικά στοιχεία.


Στο μεταδραματικό θέατρο το κείμενο δεν καταργείται· γίνεται ένα υλικό ανάμεσα σε άλλα. Λόγος, σώμα, κίνηση, φως, ήχος, μουσική, αντικείμενα και τεχνολογία χειραφετούνται και συνυπάρχουν ισότιμα, σε μια παρατακτική, μη ιεραρχική δομή. Ο Lehmann καταγράφει ως βασικά γνωρίσματα την ταυτοχρονία των σκηνικών σημείων, την ακραία πύκνωση ή αραίωσή τους, τη μουσικοποίηση, την οπτική δραματουργία, την ανάδειξη της σωματικότητας και την εισβολή του πραγματικού στη σκηνή. Η αφήγηση γίνεται αποσπασματική, το ενιαίο δραματικό υποκείμενο υποχωρεί υπέρ πολλαπλών φωνών και η θεατρική ψευδαίσθηση καταλύεται. Με την αποδόμηση του μύθου (της ενιαίας πλοκής) και του ήθους (της ψυχολογικής συγκρότησης των χαρακτήρων), η παράσταση παύει να αναπαριστά έναν κόσμο. Γίνεται μια κατάσταση που μοιράζονται οι ερμηνευτές, οι ερμηνεύτριες και το κοινό. Το νόημα δεν δίνεται έτοιμο· το παράγουν οι θεατές και οι θεάτριες, συνδέοντας ελεύθερα τα σκηνικά σημεία.


Ο Lehmann προτίμησε τον όρο από το «μεταμοντέρνο θέατρο», επειδή ορίζει το φαινόμενο με βάση τη σχέση του θεάτρου με το δράμα και όχι με βάση μια γενική ιστορική εποχή. Το πρόθεμα «μετα-» δεν δηλώνει άρνηση της δραματικής παράδοσης. Το δράμα επιβιώνει ως εξασθενημένη δομή, ως προσδοκία του κοινού και ως σημείο αναφοράς. Ο Lehmann προτείνει και ένα ιστορικό σχήμα τριών φάσεων: το προδραματικό θέατρο της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, το δραματικό θέατρο από την Αναγέννηση έως τον 20ό αιώνα και το μεταδραματικό θέατρο των τελευταίων δεκαετιών. Το σχήμα δέχτηκε κριτική, γιατί παραβλέπει τις πολλές παραστασιακές παραδόσεις που δεν βασίστηκαν ποτέ στο δραματικό κείμενο, όπως το αρχαίο μιμοθέατρο, η κομμέντια ντελλ άρτε και τα καρναβαλικά δρώμενα. Η Elinor Fuchs [Έλινορ Φουξ] επισήμανε επιπλέον ότι ο Lehmann συγκροτεί αναδρομικά σε ενιαίο κίνημα τρεις και περισσότερες γενιές καλλιτεχνών του περιθωρίου.


Στους προδρόμους του μεταδραματικού θεάτρου συγκαταλέγονται:


Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι παραστάσεις του Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον], όπως το Deafman Glance [Το βλέμμα του κωφού] (1970) και το Einstein on the Beach [Ο Αϊνστάιν στην παραλία] (1976). Σε αυτές, το φως, η χορογραφία και η επανάληψη της κίνησης συνθέτουν ονειρικές εικόνες. Στη Umarła klasa [Η νεκρή τάξη] (1975) του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ], ηλικιωμένοι ερμηνευτές και ερμηνεύτριες κουβαλούν ομοιώματα του παιδικού τους εαυτού, σε μια σκηνή της μνήμης. Το μεταδραματικό θέατρο έχει και τα δικά του κείμενα, όπως η Die Hamletmaschine [Η Αμλετομηχανή] (1977) του Heiner Müller [Χάινερ Μύλλερ] και οι «επιφάνειες κειμένου» [Textflächen] της Elfriede Jelinek [Έλφριντε Γέλινεκ]. Ο Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] και η Socìetas Raffaello Sanzio [Σοτσίετας Ραφαέλλο Σάντσιο] διερευνούν τον πόνο και την τραγικότητα μέσα από το δίπολο εικονοπλασίας και εικονοκλασίας. Ο Jan Lauwers [Γιαν Λάουερς] και η Needcompany [Νηντκάμπανυ] συνθέτουν παραστάσεις όπου λόγος, τραγούδι, χορός και εικαστικά υλικά συνυπάρχουν ισότιμα, όπως στο Isabella's Room [Το δωμάτιο της Ισαβέλλας] (2004). Ο Guy Cassiers [Γκυ Κασσίρς] και η Wooster Group [Γούστερ Γκρουπ] ενσωματώνουν το βίντεο και την τεχνολογία στη σκηνή.


Η μεταδραματική αισθητική εμφανίζεται και σε άλλες παραστατικές τέχνες. Στον χορό, το χοροθέατρο [Tanztheater] της Pina Bausch [Πίνα Μπάους], όπως το Café Müller [Καφέ Μύλλερ] (1978), συνθέτει σκηνές από επαναλαμβανόμενες χειρονομίες και όχι από αφήγηση. Στο μουσικό θέατρο, ο Christoph Marthaler [Κρίστοφ Μάρταλερ] οργανώνει τις παραστάσεις του με μουσικούς όρους (επανάληψη, παύση, χορωδιακό τραγούδι) και όχι με βάση την πλοκή. Στο ίδιο πεδίο, ο Heiner Goebbels [Χάινερ Γκαίμπελς] παρουσίασε στο Stifters Dinge [Τα πράγματα του Στίφτερ] (2007) μια παράσταση χωρίς ερμηνευτές, όπου τον πρωταγωνιστικό ρόλο έχουν τα πιάνα, το νερό, το φως και ο ήχος. Στο θέατρο τεκμηρίωσης, οι Rimini Protokoll [Ρίμινι Πρότοκολ] φέρνουν στη σκηνή «ειδικούς της καθημερινότητας» [Experten des Alltags] στη θέση επαγγελματιών ηθοποιών.


Στην ελληνική σκηνή, το μεταδραματικό θέατρο αναπτύχθηκε κυρίως μετά τη δεκαετία του 1990, μέσα από το πειραματικό θέατρο, το θέατρο της επινόησης και το θέατρο τεκμηρίωσης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι παραστάσεις του Μιχαήλ Μαρμαρινού [Michail Marmarinos], της Blitz Theatre Group, του Κωνσταντίνου Ρήγου και της Ελένης Ευθυμίου, καθώς και του Ανέστη Αζά και του Πρόδρομου Τσινικόρη. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου συνθέτει σκηνικές εικόνες από σώματα και υλικά. Ο Ευριπίδης Λασκαρίδης, με την ομάδα Osmosis, πλάθει γκροτέσκες σωματικές μορφές. Ο Μάριο Μπανούσι [Mario Banushi] έχει αναπτύξει μια σκηνική γλώσσα χωρίς λόγια, που στηρίζεται στην εικόνα και στη μνήμη.

Αγγλικά
postdramatic theatre
Γαλλικά
théâtre postdramatique, le
Γερμανικά
postdramatische Theater, das
Ιταλικά
teatro postdrammatico, il

Σχετικοί όροι

ανοικείωση, ανοικτό έργο, διακαλλιτεχνικότητα, διακειμενικότητα, διαμεσικότητα, επιτελεστική στροφή, θέατρο εικόνων

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"[...] the step to postdramatic theatre is taken only when the theatrical means beyond language are positioned equally alongside the text and are systematically thinkable without it."


«[...] το βήμα προς το μεταδραματικό θέατρο συντελείται μόνον όταν τα θεατρικά μέσα πέρα από τη γλώσσα τοποθετούνται ισότιμα δίπλα στο κείμενο και μπορούν να νοηθούν συστηματικά χωρίς αυτό.»

Ο Lehmann ορίζει εδώ το κριτήριο που διακρίνει το μεταδραματικό θέατρο: τα μη γλωσσικά θεατρικά μέσα χειραφετούνται από το δραματικό κείμενο. Το βήμα συντελείται όταν η εικόνα, η κίνηση, ο ήχος και το φως αποκτούν ισότιμη θέση με τον λόγο και δική τους σκηνική λογική. Το κριτήριο αυτό ξεχωρίζει τις πρωτοπορίες του 20ού αιώνα, οι οποίες προετοίμασαν το έδαφος, από το ίδιο το μεταδραματικό φαινόμενο.

Lehmann, H. T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ.). London & New York: Routledge. Βλ. σ. 55.

Quote Icon

"The adjective 'postdramatic' denotes a theatre that feels bound to operate beyond drama, at a time 'after' the authority of the dramatic paradigm in theatre. What it does not mean is an abstract negation and mere looking away from the tradition of drama. 'After' drama means that it lives on as a structure –however weakened and exhausted– of the 'normal' theatre: as an expectation of large parts of its audience, as a foundation for many of its means of representation, as a quasi automatically working norm of its dramaturgy. Müller calls his postdramatic text Description of a picture, a 'landscape beyond death' and 'explosion of a memory in a withered dramatic structure'. This describes postdramatic theatre: the limbs or branches of a dramatic organism, even if they are withered material, are still present and form the space of a memory that is 'bursting open' in a double sense."

«Ο προσδιορισμός μεταδραματικό δηλώνει ένα θέατρο που αισθάνεται υποχρεωμένο να λειτουργεί πέρα από το δράμα, σε μια εποχή “μετά” την αυθεντία του δραματικού παραδείγματος στο θέατρο. Δεν σημαίνει μια αφηρημένη άρνηση ή μια απλή αποστροφή του βλέμματος από την παράδοση του δράματος. “Μετά” το δράμα σημαίνει ότι το δράμα επιβιώνει ως δομή του “κανονικού” θεάτρου, όσο εξασθενημένη και εξαντλημένη κι αν είναι: ως προσδοκία μεγάλου μέρους του κοινού του, ως θεμέλιο πολλών από τα μέσα αναπαράστασής του, ως νόρμα της δραματουργίας του που λειτουργεί σχεδόν αυτόματα. Ο Heiner Müller χαρακτηρίζει το μεταδραματικό του κείμενο Περιγραφή εικόνας [Bildbeschreibung] “τοπίο πέρα από τον θάνατο” και “έκρηξη μιας μνήμης σε μια μαραμένη δραματική δομή”. Αυτό ακριβώς περιγράφει το μεταδραματικό θέατρο: τα μέλη ή τα κλαδιά ενός δραματικού οργανισμού, έστω και ως μαραμένο υλικό, είναι ακόμη παρόντα και σχηματίζουν τον χώρο μιας μνήμης που “εκρήγνυται”, με διπλή έννοια.»

Ο Lehmann διευκρινίζει ότι το πρόθεμα στον όρο μεταδραματικό θέατρο δηλώνει ιστορική και αισθητική μετατόπιση και όχι άρνηση της δραματικής παράδοσης. Το δράμα επιβιώνει ως εξασθενημένη δομή, ως προσδοκία του κοινού και ως σιωπηρή νόρμα της δραματουργίας. Ως παράδειγμα φέρνει την Περιγραφή εικόνας (1984) του Heiner Müller, όπου τα υπολείμματα της δραματικής μορφής γίνονται υλικό μνήμης.

Lehmann, H. T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ). London & New York: Routledge. Βλ. σ. 27.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Einstein on the Beach [Ο Αϊνστάιν στην παραλία] (1976), Robert Wilson και Philip…

Inferno [Κόλαση] (2008), Romeo Castellucci και Socìetas Raffaello Sanzio, σε ελεύθερη έμπνευση από…

King Size [Υπέρδιπλο] (2013), σύλληψη και σκηνοθεσία Christoph Marthaler, Theater Basel. Προωθητικό βίντεο…

Stifters Dinge [Τα πράγματα του Στίφτερ] (2007), σύλληψη, μουσική και σκηνοθεσία Heiner Goebbels.…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Umarła klasa [Η νεκρή τάξη] (1975), Tadeusz Kantor, Teatr Cricot 2, Galeria Krzysztofory,…

Isabella's Room [Το δωμάτιο της Ισαβέλλας] (2004), κείμενο, σκηνοθεσία και σκηνογραφία Jan Lauwers,…

Mefisto for ever [Μεφίστο για πάντα] (2006), Guy Cassiers, Toneelhuis, Αμβέρσα, σε διασκευή…

100% Berlin reloaded [100% Βερολίνο, ξανά] (2020), Rimini Protokoll (Helgard Haug [Χέλγκαρντ…

βασική

Boyle, M. S., Cornish, M. & Woolf, B. (Επιμ.). (2021). Μεταδραματικό θέατρο και μορφή (Τ. Αγγελόπουλος, Μετ. & Επιμ.). Θεσσαλονίκη: Σοφία.

Carlson, M. (2015). Postdramatic theatre and postdramatic performance. Revista Brasileira de Estudos da Presença, 5(3), σσ. 577–595.

Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics (S. I. Jain, Μετ.). London & New York: Routledge.

Fuchs, E. (2008). Postdramatic theatre [Βιβλιοκρισία του βιβλίου Postdramatic theatre, του H.-T. Lehmann]. TDR: The Drama Review, 52(2), σσ. 178–183.

Jürs-Munby, K., Carroll, J. & Giles, S. (Επιμ.). (2013). Postdramatic theatre and the political: International perspectives on contemporary performance. London: Bloomsbury Methuen Drama.

Keefe, J. & Murray, S. (Επιμ.). (2007). Physical theatres: A critical reader. London & New York: Routledge.

Lavender, A. (2016). Performance in the twenty-first century: Theatres of engagement. London & New York: Routledge.

Lehmann, H.-T. (1999). Postdramatisches Theater. Frankfurt am Main: Verlag der Autoren.

Lehmann, H.-T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ.). London & New York: Routledge.

Lehmann, H.-T. (2025). Μεταδραματικό θέατρο (Μ. Αγαθαγγελίδου, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης.

Phelan, P. (1993). Unmarked: The politics of performance. London & New York: Routledge.

Ridout, N. (2006). Stage fright, animals, and other theatrical problems. Cambridge: Cambridge University Press.

Schechner, R. (2011). Η θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ.· Μ. Ζωγράφου & Φ. Φιλίππου, Επιμ.). Αθήνα: Τελέθριον.

Turner, C. & Behrndt, S. K. (2008). Dramaturgy and performance. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Βαροπούλου, Ε. (2003). Το ζωντανό θέατρο: Δοκίμιο για τη σύγχρονη σκηνή. Αθήνα: Άγρα.

Καγγελάρη, Δ. (2014). Σκηνικές γραφές στο γύρισμα του αιώνα. Στο Α. Δημητριάδης, Ι. Πιπινιά & Α. Σταυρακοπούλου (Επιμ.), Σκηνική πράξη στο μεταπολεμικό θέατρο: Συνέχειες και ρήξεις. Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου αφιερωμένου στον Νικηφόρο Παπανδρέου (Θεσσαλονίκη, Σεπτ.–Οκτ. 2010) (σσ. 409–421). Θεσσαλονίκη: Τμήμα Θεάτρου, Σχολή Καλών Τεχνών Α.Π.Θ.

Παπαλεξίου, Ε. (2009). Romeo Castellucci, Socìetas Raffaello Sanzio: Όταν ο λόγος μετατρέπεται σε ύλη. Αθήνα: Πλέθρον.

Σαμπατακάκης, Γ. (2014). Μεταδραματικοί Προμηθείς: Από τον Heiner Müller στους Rimini Protokoll. Στο Γ. Κ. Βαρζελιώτη (Επιμ.), Από τη χώρα των κειμένων στο βασίλειο της σκηνής: Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (Αθήνα, 26–30 Ιανουαρίου 2011) (σσ. 807–818). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.

συμπληρωματική

Allain, P. & Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Jameson, F. (1999). Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (Γ. Βάρσος, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Duggan, P. & Peschel, L. (Επιμ.). (2016). Performing (for) survival: Theatre, crisis, extremity. London: Palgrave Macmillan.

Fischer-Lichte, E. & Wihstutz, B. (Επιμ.). (2018). Transformative aesthetics. London & New York: Routledge.

Kalb, J. (2001). Samuel Beckett, Heiner Müller and postdramatic theatre. Samuel Beckett Today/Aujourd’hui, 11, σσ. 74–83.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. μεταδραματικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταδραματικό-θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «μεταδραματικό θέατρο». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταδραματικό-θέατρο.

MLA

«μεταδραματικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταδραματικό-θέατρο.

1344