θαρθουέλα [είδος μουσικού θεάτρου] [ουσ. θηλ.]

Η θαρθουέλα γεννήθηκε στην ισπανική αυλή κατά τον λεγόμενο Χρυσό Αιώνα [Siglo de Oro], ως θέαμα που συνδύαζε το έμμετρο ποιητικό δράμα με τραγούδι και χορό. Η ονομασία της προέρχεται από το Palacio de la Zarzuela, το κυνηγετικό ανάκτορο κοντά στη Μαδρίτη όπου παρουσιάστηκαν τα πρώτα δείγματα του είδους. Τα πρώτα πρότυπα τα έδωσε ο Pedro Calderón de la Barca [Πέδρο Καλδερόν δε λα Μπάρκα], με έργα μυθολογικής και ποιμενικής θεματολογίας όπως El golfo de las sirenas [Ο κόλπος των σειρήνων, 1657]. Σε αυτά τα θνητά πρόσωπα μιλούσαν, ενώ οι μυθολογικές μορφές τραγουδούσαν. Η μουσική των πρώτων έργων δεν σώζεται. Κεντρική μορφή της αυλικής μουσικής σκηνής ήταν ο συνθέτης Juan Hidalgo [Χουάν Ιδάλγο].

Τον 18ο αιώνα, η άνοδος των Βουρβόνων στον θρόνο και η κυριαρχία της ιταλικής όπερας περιόρισαν το είδος. Τη μουσικοθεατρική παράδοση της χώρας κράτησαν ζωντανή μικρότερες μορφές, όπως το σαϊνέτε [sainete], σύντομο κωμικό έργο με λαϊκούς τύπους, και η τοναδίγια [tonadilla escénica], μικρή αδόμενη σκηνή που παρουσιαζόταν ως ιντερμέδιο. Οι δύο αυτές μορφές τροφοδότησαν την αναβίωση του επόμενου αιώνα.

Στα μέσα του 19ου αιώνα, η θαρθουέλα ανασυγκροτήθηκε ως απάντηση στο αίτημα για ένα εθνικό λυρικό θέατρο. Το 1851 μια ομάδα συνθετών, με κεντρική μορφή τον Francisco Asenjo Barbieri [Φρανθίσκο Ασένχο Μπαρμπιέρι], συγκρότησε καλλιτεχνική εταιρεία. Η πρωτοβουλία αυτή οδήγησε το 1856 στα εγκαίνια του Teatro de la Zarzuela [Θέατρο της Θαρθουέλας] της Μαδρίτης. Επικράτησε αρχικά το μείζον είδος [género grande]: εκτενής μορφή τριών ή τεσσάρων πράξεων, όπου η ιταλική οπερατική γραφή συναντούσε ισπανικούς λαϊκούς ρυθμούς, όπως η χότα [jota], η σεγκιδίγια [seguidilla] και η αβανέρα [habanera]. Το Jugar con fuego [Παίζοντας με τη φωτιά, 1851] του Barbieri καθιέρωσε τον νέο τύπο.

Από τη δεκαετία του 1870 επικράτησε το έλασσον είδος [género chico]. Επρόκειτο για μονόπρακτα έργα με καθημερινή θεματολογία, σατιρική διάθεση και λαϊκή μουσική γλώσσα, που απευθύνονταν σε ευρύ αστικό κοινό. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι το La verbena de la Paloma [Το πανηγύρι της Παλόμας, 1894] του Tomás Bretón [Τομάς Μπρετόν], με σκηνές από τις λαϊκές συνοικίες της Μαδρίτης. Τον 20ό αιώνα, η ρομαντική θαρθουέλα γνώρισε νέα άνθηση με έργα όπως η Luisa Fernanda [Λουίσα Φερνάντα, 1932] του Federico Moreno Torroba [Φεδερίκο Μορένο Τορρόμπα]. Το είδος διαδόθηκε και στη Λατινική Αμερική, όπου αφομοίωσε τοπικά μουσικά ιδιώματα, όπως στην κουβανική Cecilia Valdés [Σεσίλια Βαλδές, 1932]. Σταδιακά υποχώρησε μπροστά στη βιεννέζικη οπερέττα και, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μπροστά στο αμερικανικό μιούζικαλ. Παραμένει όμως στο ρεπερτόριο των ισπανόφωνων λυρικών θεάτρων.

Η ακτινοβολία του είδους έφτασε και στην Ελλάδα. Τον Απρίλιο του 1894, ο ιταλικός θίασος Γκονζάλες παρουσίασε στην Αθήνα το La Gran Vía [Η λεωφόρος Γκραν Bία, 1886] των Federico Chueca [Φεδερίκο Τσουέκα] και Joaquín Valverde [Χοακίν Βαλβέρδε], μονόπρακτη επιθεώρηση [revista] του ελάσσονος είδους. Η μεγάλη επιτυχία της στάθηκε πρότυπο για το Λίγο απ' όλα (1894) του Μίκιου Λάμπρου. Το έργο ανέβηκε λίγους μήνες αργότερα στο θέατρο «Παράδεισος» και θεωρείται η πρώτη αθηναϊκή επιθεώρηση. Από το ισπανικό πρότυπο η επιθεώρηση άντλησε τη σπονδυλωτή δομή, τους στερεότυπους χαρακτήρες, την προσωποποίηση τοπόσημων και τον σατιρικό τόνο. Το ισπανικό χρώμα διαπότισε έκτοτε για δεκαετίες την ελαφρά μουσική της πρωτεύουσας.