φωτοπέτασμα [ουσ. ουδ.]

Τα φωτοπετάσματα συγκαταλέγονται στα βασικά εργαλεία του σχεδιασμού φωτισμού, καθώς μετατρέπουν τη φωτεινή δέσμη από μέσο φωτοδότησης σε φορέα εικόνας, υφής και νοήματος. Ο διεθνώς καθιερωμένος όρος gobo προέρχεται από την αμερικανική κινηματογραφική ορολογία, όπου ήδη από το 1923 δήλωνε τα πετάσματα που παρεμβάλλονταν ανάμεσα στη φωτεινή πηγή και στον χώρο λήψης· κατά πάσα πιθανότητα αποτελεί σύντμηση της φράσης go between. Οι δημοφιλείς ερμηνείες του ως αρκτικόλεξου (goes before optics ή goes between optics) είναι μεταγενέστερες.

Πρόδρομοι των φωτοπετασμάτων υπήρξαν ο μαγικός φάνος και ο προβολέας σκιών του Adolf Linnebach [Άντολφ Λίννεμπαχ], ο οποίος γύρω στο 1917 πρόβαλλε, χωρίς φακούς, περιγράμματα και σιλουέτες σε σκηνικά πανιά. Καθοριστική για τη διάδοσή τους υπήρξε η κυκλοφορία του ελλειψοειδούς προβολέα [ellipsoidal reflector spotlight], με ένα από τα πρώτα εμπορικά πρότυπα το Lekolite της αμερικανικής Century Lighting (1933). Η οπτική του διάταξη επέτρεπε την τοποθέτηση μεταλλικών προτύπων στο εστιακό επίπεδο και την ευκρινή προβολή τους. Η θεατρική χρήση των φωτοπετασμάτων γενικεύθηκε στα μέσα του 20ού αιώνα. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του, εταιρείες όπως η Great American Market και η λονδρέζικη DHA Lighting του σχεδιαστή φωτισμού David Hersey [Ντέιβιντ Χέρσυ] καθιέρωσαν εκτενείς καταλόγους τυποποιημένων σχεδίων. Από τη δεκαετία του 1980, τα αυτοματοποιημένα φωτιστικά σώματα ενσωμάτωσαν τα φωτοπετάσματα σε τηλεχειριζόμενους τροχούς [gobo wheels], επιτρέποντας την ταχεία εναλλαγή τους.

Ανάλογα με το υλικό, τα φωτοπετάσματα διακρίνονται σε μεταλλικά, γυάλινα και πλαστικά. Τα μεταλλικά, συνήθως από ανοξείδωτο χάλυβα, κατασκευάζονται με χημική χάραξη ή κοπή λέιζερ. Είναι ανθεκτικά και οικονομικά, αποδίδουν όμως μόνο σιλουέτες, ενώ τα κλειστά σχήματα απαιτούν λεπτές συνδετικές γέφυρες [bridges] για να συγκρατούνται. Τα γυάλινα, με επίστρωση αλουμινίου ή διχρωικών στρωμάτων, επιτρέπουν λεπτομερή σχέδια, τονικές διαβαθμίσεις και πολύχρωμες, σχεδόν φωτογραφικές εικόνες. Τα πλαστικά χρησιμοποιούνται κυρίως σε φωτιστικά LED, τα οποία αναπτύσσουν χαμηλότερες θερμοκρασίες. Η εστίαση καθορίζει το αποτέλεσμα: η ευκρινής εστίαση αναδεικνύει το περίγραμμα, ενώ η θολή μετατρέπει το μοτίβο σε διάχυτη υφή. Περιστροφικοί μηχανισμοί [gobo rotators] και συνδυασμοί με φίλτρα χρώματος παράγουν κινούμενα εφέ, όπως νερό, φωτιά ή σύννεφα.

Στη σκηνική πράξη, τα φωτοπετάσματα εξυπηρετούν δύο βασικές λειτουργίες. Η παραστατική χρήση υποδηλώνει τόπο, χρόνο και συνθήκες μέσω αναγνωρίσιμων εικόνων, όπως το περίγραμμα ενός παραθύρου, το φύλλωμα ενός δάσους ή ένα βιτρώ, χωρίς την κατασκευή φυσικών σκηνικών στοιχείων. Η αφηρημένη χρήση, κυρίως με τα λεγόμενα φωτοπετάσματα διάσπασης [breakup gobos], κατακερματίζει τη δέσμη, προσδίδει υφή στις επιφάνειες, πλάθει τα σώματα των ερμηνευτών και των ερμηνευτριών και ενισχύει την ατμόσφαιρα. Θεωρητικά, η πρακτική αυτή εντάσσεται στη νεωτερική αντίληψη του φωτός ως δομικού στοιχείου της σκηνογραφίας. Την αντίληψη αυτή θεμελίωσε ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά] με τη διάκριση ανάμεσα στο διάχυτο και στο ενεργό, πλαστικό φως, και την ανέπτυξε στη σκηνική πράξη ο Josef Svoboda [Γιόζεφ Σβόμποντα].

Η χρήση των φωτοπετασμάτων εκτείνεται σε όλο το φάσμα των παραστατικών τεχνών. Στον χορό, οι προβολές στο δάπεδο οριοθετούν περάσματα και πεδία κίνησης. Στην όπερα δημιουργούν τοπία μεγάλης κλίμακας, όπως τα ορεινά σκηνικά της Κάρμεν [Carmen] του Georges Bizet [Ζωρζ Μπιζέ] σε σχεδιασμό φωτισμού του Don Darnutzer [Ντον Νταρνάτζερ] (Όπερα της Νέας Ορλεάνης, 2019). Στις συναυλίες και στα μεγάλα θεάματα, σε συνδυασμό με τη μηχανή ομίχλης, οι δέσμες γίνονται ορατές στον αέρα και επεκτείνουν τη φωτιστική σύνθεση στον χώρο του κοινού. Εφαρμογές απαντούν επίσης στον αρχιτεκτονικό φωτισμό, στις εκθέσεις και στις εμβυθιστικές εγκαταστάσεις. Σήμερα, η ψηφιακή προβολή φωτός και η χαρτογραφημένη προβολή διευρύνουν τις δυνατότητες του μέσου. Παράλληλα, οι πηγές LED, με μικρότερη θερμική καταπόνηση και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, συνδέουν τα φωτοπετάσματα με τις αρχές της οικολογικής σκηνογραφίας.