Thymele Logo
Search

χαρώνιοι κλίμακες [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Υπόγεια κλιμακωτά περάσματα του αρχαίου θεάτρου, γνωστά μόνο από το Ὀνομαστικόν του Πολυδεύκη, από τα οποία ηθοποιοί που υποδύονταν σκιές νεκρών ή χθόνιες μορφές εμφανίζονταν ξαφνικά μπροστά στο κοινό· η αρχαιολογική έρευνα τα ταυτίζει με υπόγειους διαδρόμους που οδηγούσαν από το σκηνικό οικοδόμημα στο κέντρο της ορχήστρας.

Ανάπτυξη

Οι χαρώνιοι κλίμακες είναι γνωστές από μία μόνο αρχαία μαρτυρία: το Ὀνομαστικόν (4.132) του Ιουλίου Πολυδεύκη, θησαυρό λέξεων που συνέταξε τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο ρήτορας από τη Ναύκρατη της Αιγύπτου. Ο Πολυδεύκης τις κατατάσσει στις θεατρικές μηχανές και σημειώνει ότι «τὰ εἴδωλα ἀπ' αὐτῶν ἀναπέμπουσιν», δηλαδή ότι από αυτές ανέβαιναν στον θεατρικό χώρο οι σκιές των νεκρών. Στο ίδιο χωρίο τις ξεχωρίζει από τα ἀναπιέσματα, μηχανισμούς ανύψωσης από τους οποίους εμφανιζόταν η προσωποποίηση ενός ποταμού ή οι Ερινύες. Η ονομασία παραπέμπει στον Χάροντα, τον πορθμέα των ψυχών, και συνδέει συμβολικά το πέρασμα με τον Κάτω Κόσμο.


Κατά τον Πολυδεύκη, οι κλίμακες βρίσκονταν στις καθόδους από τα εδώλια. Η αρχαιολογική έρευνα, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, τις ταύτισε με υπόγειους διαδρόμους. Οι διάδρομοι αυτοί ξεκινούσαν από το σκηνικό οικοδόμημα, περνούσαν κάτω από το προσκήνιο και κατέληγαν με κλίμακα στο κέντρο της ορχήστρας. Από εκεί ο ηθοποιός κινούνταν χωρίς να τον βλέπουν και εμφανιζόταν ξαφνικά μπροστά στο κοινό. Το καλύτερα διατηρημένο παράδειγμα σώζεται στο θέατρο της Ερέτριας. Ο θολωτός διάδρομός του, μήκους 13,09 μ., πλάτους 0,89 μ. και ύψους περίπου 2 μ., κατασκευάστηκε γύρω στο 300 π.Χ., όταν η στάθμη της ορχήστρας χαμήλωσε κατά 3 μ. Στο Άργος σώζεται επιβλητικό υπόγειο θύρωμα, ύψους 2,108 μ., κοντά στο άκρο του διαδρόμου που κατέληγε κάτω από το σκηνικό οικοδόμημα. Ανάλογες κατασκευές έχουν ταυτιστεί στα θέατρα της Κορίνθου, της Δήλου, της Σικυώνας, της Μαγνησίας επί Μαιάνδρω και των Τράλλεων. Στη Δήλο ο διάδρομος είχε κτιστό θρανίο, όπου ο ηθοποιός περίμενε τη στιγμή της εμφάνισής του. Στη Μαγνησία η κατασκευή τροποποιήθηκε στη ρωμαϊκή εποχή, όταν η ορχήστρα μετατράπηκε σε αρένα. Οι περισσότεροι διάδρομοι είναι πολύ προσεγμένα κατασκευασμένοι, κάτι που δείχνει ότι προορίζονταν για συστηματική χρήση. Οι κλίμακες ήταν λίθινες ή ξύλινες. Όταν δεν χρησιμοποιούνταν, τα ανοίγματά τους μάλλον σκεπάζονταν με σανίδες.


Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα πώς χρησιμοποιήθηκαν οι χαρώνιοι κλίμακες στη δραματουργία. Από τα σωζόμενα κείμενα, ένα τέτοιο πέρασμα θα ταίριαζε στην εμφάνιση της σκιάς του Δαρείου στους Πέρσες (472 π.Χ., στ. 681 κ.εξ.) ή της σκιάς της Κλυταιμήστρας στις Ευμενίδες (458 π.Χ., στ. 94 κ.εξ.) του Αισχύλου. Όμως ούτε το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα ούτε άλλα θέατρα της κλασσικής εποχής, όπως του Θορικού, έχουν ανάλογη κατασκευή. Στον 5ο αιώνα π.Χ., επομένως, οι σκιές πιθανότατα έμπαιναν από τις θύρες της σκηνής ή εμφανίζονταν πίσω από έναν σκηνικό τάφο. Οι σωζόμενοι διάδρομοι χρονολογούνται από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και μετά. Άρα το τέχνασμα υιοθετήθηκε επιλεκτικά, κατά την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή εποχή.


Οι χαρώνιοι κλίμακες συμπληρώνουν την κάθετη οργάνωση του αρχαίου σκηνικού χώρου. Η μηχανή και το θεολογείον έφερναν τους θεούς από ψηλά, ενώ το υπόγειο πέρασμα έφερνε στη σκηνή όσους ανέβαιναν από τον Κάτω Κόσμο. Την ίδια λογική κράτησε αργότερα η καταπακτή. Στο ελισαβετιανό θέατρο ο χώρος κάτω από τη σκηνή ονομαζόταν «κόλαση» [hell]. Από εκεί ακούγεται η φωνή του Φαντάσματος στον Άμλετ [Hamlet] (πράξη 1, σκηνή 5) του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Στην όπερα, στο φινάλε του Don Giovanni [Ντον Τζοβάννι] (1787) του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ], ο ήρωας παραδοσιακά καταβυθίζεται στην κόλαση μέσα από καταπακτή. Τον 19ο αιώνα επινοήθηκε η «κορσικανική καταπακτή» [Corsican trap] για τους Κορσικανούς αδελφούς [The Corsican Brothers] (1852) του Dion Boucicault [Ντάιον Μπουσικώ]. Με αυτήν το φάντασμα ανέβαινε από το πάτωμα και ταυτόχρονα γλιστρούσε κατά μήκος της σκηνής.

Αγγλικά
Charonian steps; Charonian staircase
Γαλλικά
escalier de Charon, l'[e]
Γερμανικά
charonische Stiege, die
Ιταλικά
scala di Caronte, la

Σχετικοί όροι

εκκύκλημα, περίακτος, θυμέλη, λογείον, εξωσκηνικός χώρος, φάντασμα Πέππερ, εφέ

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«αἱ δὲ χαρώνιοι κλίμακες, κατὰ τὰς ἐκ τῶν ἑδωλίων καθόδους κείμεναι, τὰ εἴδωλα ἀπ' αὐτῶν ἀναπέμπουσιν. τὰ δ' ἀναπιέσματα, τὸ μέν ἐστιν ἐν τῇ σκηνῇ ὡς ποταμὸν ἀνέλκειν ἢ τοιοῦτόν τι πρόσωπον, τὸ δὲ περὶ τοὺς ἀναβασμούς, ἀφ' ὧν ἀνέβαινον Ἐρινύες.»


«Οι χαρώνιοι κλίμακες βρίσκονται στις καθόδους από τα εδώλια· από αυτές ανεβάζουν τα είδωλα των νεκρών. Από τα αναπιέσματα, το ένα βρίσκεται στη σκηνή, για να ανελκύεται ένας ποταμός ή κάποιο παρόμοιο πρόσωπο, και το άλλο κοντά στους αναβασμούς, από όπου ανέβαιναν οι Ερινύες.»

Στο χωρίο αυτό του Ὀνομαστικοῦ σώζεται η μοναδική αρχαία μαρτυρία για τις χαρώνιους κλίμακες. Ο Ιούλιος Πολυδεύκης τις κατατάσσει στα θεατρικά μηχανήματα, τις τοποθετεί «στις καθόδους από τα εδώλια» και τις ξεχωρίζει από τα αναπιέσματα, με τα οποία ανελκυόταν ένας ποταμός ή ανέβαιναν οι Ερινύες. Έτσι οι χαρώνιοι κλίμακες εμφανίζονται ως ειδικό πέρασμα για τα είδωλα των νεκρών, που η αρχαιολογική έρευνα ερμήνευσε αργότερα ως υπόγειο διάδρομο προς την ορχήστρα.

Πολυδεύκης, Ὀνομαστικόν 4.132. Στο E. Bethe (Επιμ.), Pollucis Onomasticon (Lexicographi Graeci, 9, Fasc. 1: Libri I–V). Lipsiae: Teubner, 1900.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Τρισδιάστατη παρουσίαση των μερών του αρχαίου ελληνικού θεάτρου και των θεατρικών μηχανημάτων. Ανάμεσά τους είναι…

Το αρχαίο θέατρο της Ερέτριας, όπου σώζονται οι καλύτερα διατηρημένες χαρώνιοι κλίμακες. Ο θολωτός…

Οι χαρώνιοι κλίμακες στο αρχαίο θέατρο του Άργους. Ένας υπόγειος διάδρομος ένωνε το σκηνικό οικοδόμημα…

Το φινάλε του Don Giovanni [Ντον Τζοβάννι] (1787) του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Αεροφωτογραφία του αρχαίου θεάτρου της Ερέτριας. Γύρω στο 300 π.Χ. η ορχήστρα χαμήλωσε κατά 3…

Τομή της ορχήστρας και του σκηνικού οικοδομήματος του θεάτρου της Ερέτριας, από τη μελέτη των…

Το αρχαίο θέατρο του Άργους από την κορυφή του κοίλου. Στο θέατρο αυτό σώζεται ένα…

Κάτοψη της ρωμαϊκής φάσης του θεάτρου της Μαγνησίας επί Μαιάνδρω, σύμφωνα με τον Wilhelm Dörpfeld…

βασική

Bethe, E. (Επιμ.). (1900). Pollucis Onomasticon (Lexicographi Graeci, 9, Fasc. 1: Libri I–V). Lipsiae: Teubner.

Bulle, H. (1928). Untersuchungen an griechischen Theatern (Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-philologische und historische Klasse, 33). München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften.

Dörpfeld, W., & Reisch, E. (1896). Das griechische Theater: Beiträge zur Geschichte des Dionysos-Theaters in Athen und anderer griechischer Theater. Athen: Barth & von Hirst.

Fraisse, Ph., & Moretti, J.-Ch. (2007). Exploration archéologique de Délos XLII: Le théâtre. Athènes: École française d'Athènes.

Karadedos, G., & Koukouli-Chrysanthaki, Ch. (2007). From the Greek Theatre to the Roman Arena: The Theatres at Philippi, Thasos and Maroneia. Στο A. Iakovidou (Επιμ.), Thrace in the Graeco-Roman World: Proceedings of the 10th International Congress of Thracology, Komotini–Alexandroupolis, 18–23 October 2005 (σσ. 273–290). Athens: National Hellenic Research Foundation.

Sear, F. (2006). Roman Theatres: An Architectural Study. Oxford: Oxford University Press.

Stillwell, R. (1952). Corinth II: The Theatre. Princeton: American School of Classical Studies at Athens.

Taplin, O. (1977). The Stagecraft of Aeschylus: The Dramatic Use of Exits and Entrances in Greek Tragedy. Oxford: Clarendon Press.

Μικεδάκη, Μ. (2023). Τα σκηνικά του θεάτρου της ελληνιστικής εποχής. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα.

Σαλταπήδα, Σ. (2024). Αρχαίο θέατρο και ψηφιακό περιβάλλον: σχεδιάζοντας μια μουσειοσκευή για το αρχαίο θέατρο του Άργους (διδακτορική διατριβή). Ναύπλιο: Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών.

συμπληρωματική

Ginouvès, R. (1998). Dictionnaire méthodique de l'architecture grecque et romaine (Τόμ. 3: Espaces architecturaux, bâtiments et ensembles). Athènes & Rome: École française d'Athènes & École française de Rome.

Isler, H. P. (2017). Antike Theaterbauten: Ein Handbuch (Τόμ. 1: Textband). Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.

Reisch, E. (1899). Χαρώνειοι κλίμακες. Στο G. Wissowa (Επιμ.), Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (Τόμ. III.2, στ. 2183). Stuttgart: J. B. Metzler.

Μικεδάκη, Μ. (2012). Χαρώνιοι κλίμακες. Στο Σ. Γώγος & Κ. Πετράκου (Επιμ.), Λεξικό του αρχαίου θεάτρου: όροι, έννοιες, πρόσωπα (σσ. 401–405). Αθήνα: Μίλητος.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χαρώνιοι κλίμακες. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/χαρώνιοι-κλίμακες

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χαρώνιοι κλίμακες». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/χαρώνιοι-κλίμακες.

MLA

«χαρώνιοι κλίμακες». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/χαρώνιοι-κλίμακες.

1344