επιχορήγηση [ουσ. θηλ.]

Η επιχορήγηση των τεχνών έχει τις ρίζες της στην αρχαία Ελλάδα, όπου οι πολιτιστικές δράσεις χρηματοδοτούνταν τόσο από ιδιώτες, μέσω του θεσμού της χορηγίας, όσο και από πόρους της πόλης-κράτους. Στους δραματικούς αγώνες των μεγάλων Διονυσίων η πόλη αναλάμβανε μέρος των εξόδων, όπως τις αμοιβές των ποιητών και των υποκριτών, ενώ μέσω των θεωρικών κάλυπτε το αντίτιμο εισόδου των απόρων πολιτών στο θέατρο.

Στην αναγεννησιακή Ευρώπη, η υποστήριξη των καλλιτεχνών από ηγεμόνες ή εύπορους φιλότεχνους ευγενείς (πατρωνία [patronage]) συνδυαζόταν με οικονομικές ενισχύσεις της Καθολικής Εκκλησίας για την παραγωγή έργων αρχιτεκτονικής, ζωγραφικής, γλυπτικής και μουσικής. Στη Γαλλία του 17ου αιώνα η βασιλική υποστήριξη απέκτησε θεσμικό χαρακτήρα με την ίδρυση της Βασιλικής Ακαδημίας Χορού [Académie royale de danse] (1661) και της Βασιλικής Ακαδημίας Μουσικής [Académie royale de musique] (1669), ενώ η Κομεντί Φρανσαίζ [Comédie-Française] (1680) λάμβανε ετήσια βασιλική ενίσχυση.

Η συστηματική κρατική επιχορήγηση αναπτύχθηκε τον 18ο και τον 19ο αιώνα, παράλληλα με την εδραίωση των εθνικών κρατών. Στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1840, καθιερώθηκαν κρατικές ενισχύσεις για τους παρεπιδημούντες ιταλικούς λυρικούς θιάσους, οι οποίες πολύ αργότερα επεκτάθηκαν σε ελληνικούς δραματικούς θιάσους και άλλους καλλιτεχνικούς φορείς. Τον 20ό αιώνα το κράτος ίδρυσε και χρηματοδότησε δικούς του οργανισμούς, όπως το Εθνικό Θέατρο (1930) και την Εθνική Λυρική Σκηνή (1939). Η σύγχρονη θεσμοθετημένη επιχορήγηση εισήχθη ουσιαστικά τη δεκαετία του 1970, με τη συστηματική χρηματοδότηση σχημάτων του ελεύθερου θεάτρου και τη λειτουργία γνωμοδοτικών επιτροπών για την αξιολόγηση των αιτήσεων. Το 1983 τα Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα (ΔΗΠΕΘΕ), που ιδρύθηκαν με πρωτοβουλία της Μελίνας Μερκούρη [Melina Mercouri], εισήγαγαν τη συγχρηματοδότηση από το κράτος και την τοπική αυτοδιοίκηση· στην Κύπρο ανάλογο ρόλο διαδραμάτισε ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου (ΘΟΚ, 1971).

Θεωρητικά, η επιχορήγηση των παραστατικών τεχνών θεμελιώθηκε κυρίως στην «ασθένεια του κόστους» [cost disease] που περιέγραψαν οι William J. Baumol [Ουίλλιαμ Μπάουμολ] και William G. Bowen [Ουίλλιαμ Μπόουεν] (1966): η ζωντανή παράσταση δεν επιδέχεται αύξηση παραγωγικότητας (ένα κουαρτέτο εγχόρδων απαιτεί πάντοτε τέσσερις μουσικούς), οπότε το κόστος της αυξάνεται ταχύτερα από τα έσοδα. Παράλληλα, το Συμβούλιο Τεχνών της Μεγάλης Βρετανίας [Arts Council of Great Britain], που ιδρύθηκε το 1946 με πρωτοβουλία του John Maynard Keynes [Τζων Μέυναρντ Κέυνς], καθιέρωσε την αρχή της ανεξάρτητης απόστασης [arm's length principle], δηλαδή την ανάθεση της κατανομής των κονδυλίων σε όργανα ειδικών, ώστε να περιορίζεται η πολιτική παρέμβαση.

Σήμερα η επιχορήγηση επικεντρώνεται στη στήριξη μη κερδοσκοπικών φορέων του θεάτρου, του χορού, της μουσικής, του κινηματογράφου και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Παρέχεται είτε ως τακτική χρηματοδότηση εποπτευόμενων οργανισμών είτε έπειτα από ανοικτές προσκλήσεις εκδήλωσης ενδιαφέροντος και αξιολόγηση από επιτροπές ειδικών, όπως συμβαίνει στην Ελλάδα μέσω του Μητρώου Πολιτιστικών Φορέων του Υπουργείου Πολιτισμού και σε ευρωπαϊκό επίπεδο μέσω του προγράμματος Δημιουργική Ευρώπη [Creative Europe]. Πολλές χώρες επιχορηγούν επίσης τη ζήτηση, με προγράμματα όπως το γαλλικό Pass Culture (2021) ή η κυπριακή Κάρτα Πολιτισμού Νέων, που παρέχουν σε νέους και νέες πίστωση για την αγορά εισιτηρίων. Η επιχορήγηση διακρίνεται από τη σύγχρονη χορηγία, η οποία προέρχεται από ιδιώτες ή επιχειρήσεις και συνοδεύεται συνήθως από αντάλλαγμα προβολής.

Η επιχορήγηση συμβάλλει καθοριστικά στη δημιουργία βιώσιμου πολιτιστικού περιβάλλοντος: διασφαλίζει την πρόσβαση του συνόλου των πολιτών στις τέχνες, επιτρέπει στους καλλιτέχνες και στις καλλιτέχνιδες να πειραματίζονται χωρίς την πίεση της εμπορικής επιτυχίας και ενισχύει την πολιτιστική ταυτότητα σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Ο κυριότερος κίνδυνος που ενέχει είναι η ιδεολογική επιτήρηση, όπως συνέβη κατά τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου (1936-1941), όταν η επιχορήγηση συνδέθηκε με απόπειρες ελέγχου της καλλιτεχνικής παραγωγής. Η σημασία της αναδείχθηκε εκ νέου κατά την πανδημία COVID-19, όταν προγράμματα έκτακτης στήριξης, όπως το βρετανικό Ταμείο Πολιτιστικής Ανάκαμψης [Culture Recovery Fund] (2020), διασφάλισαν την επιβίωση πολυάριθμων θεάτρων και συναυλιακών χώρων.