Thymele Logo
Search

αόρατος / αόρατη ηθοποιός [ουσ. αρσ., ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Υποκριτικό ιδεώδες που διατύπωσε ο Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida], σύμφωνα με το οποίο ο/η ηθοποιός, μέσω πειθαρχημένης σωματικής και εσωτερικής εργασίας, αποσύρει από την αντίληψη του κοινού την προσωπική του/της προβολή και την τεχνική του/της δεξιοτεχνία, ώστε να γίνεται ορατός μόνο ο δραματικός κόσμος που ενεργοποιεί.

Ανάπτυξη

Η έννοια του/της αόρατου/αόρατης ηθοποιού διατυπώθηκε συστηματικά στο βιβλίο Ο αόρατος ηθοποιός [The Invisible Actor, 1997]. Το βιβλίο το έγραψε ο Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida] μαζί με τη Lorna Marshall [Λόρνα Μάρσαλ], η οποία σχολιάζει και ερμηνεύει τις πρακτικές του, και τον πρόλογο τον υπογράφει ο Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ]. Ο Όιντα (γενν. 1933) μαθήτευσε από παιδί στο θέατρο Νο. Αργότερα σπούδασε τον χορό του Καμπούκι και την αφηγηματική τέχνη γκινταγιού, έπαιξε σε έργα δυτικού ρεπερτορίου και συνεργάστηκε πειραματικά με τον Γιούκιο Μισίμα [Yukio Mishima]. Το 1968, με πρόσκληση του Jean-Louis Barrault [Ζαν-Λουί Μπαρρώ], ήρθε στο Παρίσι, όπου άρχισε να συνεργάζεται με τον Brook. Το 1970 έγινε ιδρυτικό μέλος του Centre International de Recherche Théâtrale [Διεθνές Κέντρο Θεατρικής Έρευνας], το οποίο από το 1974 στεγάστηκε στο Théâtre des Bouffes du Nord. Έπαιξε σε σημαντικές παραγωγές του Brook, όπως Les Iks [Οι Ικ], La Conférence des oiseaux [Η συνδιάσκεψη των πουλιών], Le Mahabharata [Μαχαμπαράτα] και L'Homme qui [Ο άνθρωπος που].


Για τον Όιντα, η μαγεία της παράστασης χάνεται τη στιγμή που το κοινό αντιλαμβάνεται τη μέθοδο του/της ηθοποιού και στρέφει την προσοχή του στη δεξιοτεχνία. Ο ίδιος επισημαίνει: «Εμένα, όταν παίζω, δεν μ' ενδιαφέρει να εκτιμηθεί η παρουσία μου ή να επιδείξω την τεχνική μου. Ο στόχος μου είναι, αντίθετα, μέσα από το παίξιμο ν' αποκαλυφθεί "κάτι άλλο", κάτι στο οποίο το κοινό δεν έχει πρόσβαση στην καθημερινή του ζωή. Ο ηθοποιός δεν μπορεί να το παρουσιάσει αυτό, δεν είναι κάτι το οποίο φαίνεται, αλλά αν καταφέρει να παρακινήσει τη φαντασία του κοινού, αυτό το "κάτι άλλο" θα εμφανιστεί από μόνο του στο μυαλό του θεατή. Για να συμβεί αυτό, το κοινό δεν πρέπει να έχει την παραμικρή ιδέα τι κάνει ο ηθοποιός. Πρέπει να μπορεί να τον ξεχνά. Ο ηθοποιός πρέπει να εξαφανίζεται» (Όιντα & Μάρσαλ, 2007, σσ. 23-24). Η αντίληψη αυτή απηχεί τις πραγματείες του Ζεάμι [Zeami Motokiyo] για το Νο. Συγγενεύει επίσης με τις έννοιες της διαφάνειας [transparency] και του αόρατου δικτύου [invisible network], τις οποίες καλλιέργησε ο Brook στο εργαστήριό του.


Η πρακτική οδός προς την αορατότητα περνά από την αυστηρή άσκηση. Ο Όιντα δεν θεμελιώνει την ερμηνεία στην ψυχολογική ανάλυση του ρόλου. Τη θεμελιώνει στην ακρίβεια της σωματικής δράσης, μέσα από την οποία μια κίνηση ή μια στάση συνδέεται με μια εσωτερική κατάσταση. Οι ασκήσεις του δίνουν έμφαση στην αναπνοή, στο κέντρο του σώματος (hara), στην ευθυγράμμιση της σπονδυλικής στήλης και στην εγρήγορση των αισθήσεων. Αξιοποιούν επίσης τη ρυθμική αρχή jo-ha-kyū (έναρξη, ανάπτυξη, κορύφωση) και την επανάληψη ως μέσο ενεργοποίησης της εσωτερικής ενέργειας. Η οικονομία στην κίνηση και στον λόγο, η εξοικείωση με την ακινησία και τη σιωπή και η διαρκής επαφή με τους/τις συμπαίκτες/συμπαίκτριες και με το κοινό οδηγούν σε μια βαθιά συγκέντρωση. Χάρη σε αυτήν, το σώμα και ο νους λειτουργούν στην υπηρεσία της σκηνικής στιγμής χωρίς να επιβάλλονται σε αυτήν.


Η αορατότητα δεν σημαίνει απουσία σκηνικής παρουσίας, αλλά την υψηλότερη μορφή της. Ο/η αόρατος/αόρατη ηθοποιός αντιπαρατίθεται στον βεντετισμό και στην επιτηδευμένη επίδειξη, όχι στην εκφραστικότητα. Η τεχνική του/της είναι τόσο αφομοιωμένη, ώστε το κοινό να μην τη διακρίνει. Ο Όιντα το εικονογραφεί με μια χειρονομία του Καμπούκι: ο/η ηθοποιός που μπορεί να γίνει αόρατος/αόρατη δεν κάνει το κοινό να θαυμάσει το δάχτυλο που δείχνει, αλλά να δει το φεγγάρι.


Η αρχή αυτή επεκτάθηκε σε άλλες παραστατικές τέχνες. Στην όπερα, ο Όιντα σκηνοθέτησε το 1998 στο Φεστιβάλ της Αιξ-αν-Προβάνς [Festival d'Aix-en-Provence] το Curlew River [Ο ποταμός των τουρλίδων] του Benjamin Britten [Μπέντζαμιν Μπρίττεν], έργο που βασίζεται στο δράμα Νο Sumidagawa [Ο ποταμός Σουμίντα]. Το 2007 ανέβασε στο Φεστιβάλ του Όλντμπρο [Aldeburgh Festival] την τελευταία όπερα του ίδιου συνθέτη, Death in Venice [Θάνατος στη Βενετία]. Η σκηνική του γλώσσα ήταν λιτή και αντλούσε τεχνικές από το Καμπούκι και την παντομίμα. Στο Εθνικό Θέατρο της Πράγας σκηνοθέτησε τον Idomeneo [Ιδομενέας] του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ]. Στον κινηματογράφο εμφανίστηκε στις ταινίες The Pillow Book [Το βιβλίο του μαξιλαριού, 1996] του Peter Greenaway [Πήτερ Γκρήναγουεϊ] και Silence [Σιωπή, 2016] του Martin Scorsese [Μάρτιν Σκορσέζε]. Το βιβλίο Το σώμα μιλά της Marshall, με πρόλογο του Όιντα, μεταφέρει τις ίδιες αρχές στην εκπαίδευση τραγουδιστών/τραγουδιστριών της όπερας και χορευτών/χορευτριών.

Αγγλικά
invisible actor, the
Γαλλικά
acteur invisible, l' (le) / actrice invisible, l' (la)
Γερμανικά
unsichtbare Schauspieler, der / unsichtbare Schauspielerin, die
Ιταλικά
attore invisibile, l' (il) / attrice invisibile, l' (la)

Σχετικοί όροι

ηθοποιός-δημιουργός, ενεργειακό κέντρο, υποκριτικό ύφος, προεκφραστικότητα, υπερβολική υποκριτική, διαπολιτισμικό θέατρο, άδειος χώρος

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"In The Invisible Actor, Yoshi Oida describes one of the many exercises that invite heightened attention to the circulation of energies underpinning the 'invisible networks of relationships'. Two people exchange a conversation using only the actions of one hand. Each person 'listens' to physical impulses offered by the other, and responds to them, in a direct and immediate way, using their own hand. Oida is at pains to point out that these puppeted hand languages should not be referential, like a code to be deciphered 'like sign language or a game of charades':

Instead, you try to concentrate your whole existence into that one hand. It is a kind of strange animal, communicating to another equally strange animal. When you find the genuine life of this creature, and it is able to develop a real and varied relationship with the other animal, it is fascinating to watch. (Oida 1997: 75–76)"


«Στο βιβλίο Ο αόρατος ηθοποιός [The Invisible Actor], ο Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida] περιγράφει μία από τις πολλές ασκήσεις που απαιτούν αυξημένη προσοχή στην κυκλοφορία των ενεργειών οι οποίες θεμελιώνουν τα "αόρατα δίκτυα σχέσεων". Δύο άτομα συνομιλούν χρησιμοποιώντας μόνο τις κινήσεις του ενός χεριού. Το καθένα "ακούει" τις σωματικές παρορμήσεις που του προσφέρει το άλλο και ανταποκρίνεται σε αυτές ευθέως και άμεσα, με το δικό του χέρι. Ο Όιντα επιμένει ότι αυτές οι γλώσσες των χεριών, που κινούνται σαν κούκλες, δεν πρέπει να είναι αναφορικές, σαν κώδικας προς αποκρυπτογράφηση, "όπως η νοηματική γλώσσα ή το παιχνίδι της παντομίμας":

"Αντίθετα, προσπαθείς να συγκεντρώσεις ολόκληρη την ύπαρξή σου σε αυτό το ένα χέρι. Είναι ένα είδος παράξενου ζώου που επικοινωνεί με ένα άλλο, εξίσου παράξενο ζώο. Όταν βρεις τη γνήσια ζωή αυτού του πλάσματος και εκείνο μπορέσει να αναπτύξει μια πραγματική και ποικίλη σχέση με το άλλο ζώο, η παρακολούθησή του είναι συναρπαστική." (Oida 1997: 75-76)»

Η άσκηση του «διαλόγου των χεριών» συγκεντρώνει την ευαισθησία και την εκφραστικότητα ολόκληρου του σώματος σε ένα μέλος και ασκεί τον/την ηθοποιό στη βαθιά προσοχή και στην άμεση ανταπόκριση στον/στην παρτενέρ. Ο/η αόρατος/αόρατη ηθοποιός δεν «δείχνει» νοήματα με κωδικοποιημένες χειρονομίες, αλλά μεταδίδει ζωντανές παρορμήσεις, που το κοινό αντιλαμβάνεται ως ζωή και όχι ως τεχνική. Οι Marshall και Williams εντάσσουν την άσκηση στην αναζήτηση του Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] για ένα «αόρατο δίκτυο» σχέσεων επί σκηνής.

Marshall, L. & Williams, D. (2010). Peter Brook: Transparency and the Invisible Network. Στο A. Hodge (Επιμ.), Actor Training (2η έκδ.). London & New York: Routledge, p. 191

Quote Icon

«Στο θέατρο Καμπούκι υπάρχει μια χειρονομία που σημαίνει "κοίταξε το φεγγάρι", όπου ο ηθοποιός δείχνει με τον δείκτη του τον ουρανό. Ένας πολύ ταλαντούχος ηθοποιός μπορεί κάλλιστα να εκτελέσει αυτή την κίνηση με χάρη και γοητεία. Το κοινό σκέφτεται τότε: "Α, τι ωραία που το κάνει!" θαυμάζοντας την ομορφιά του παιξίματός του και την τεχνική του αρτιότητα. Μπορεί όμως, από την άλλη, μπροστά σ' έναν άλλο ηθοποιό που κάνει την ίδια κίνηση, που δείχνει δηλαδή με το δάχτυλο το φεγγάρι, το κοινό απλώς να δει το φεγγάρι, χωρίς να ασχοληθεί με το αν ο ηθοποιός κινείται με χάρη ή όχι. Εγώ προτιμώ αυτό το τελευταίο είδος ηθοποιού, αυτό που σε κάνει να δεις το φεγγάρι. Τον ηθοποιό που μπορεί να γίνει αόρατος».

Στην Εισαγωγή του βιβλίου Ο αόρατος ηθοποιός, ο Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida] ορίζει τον/την αόρατο/αόρατη ηθοποιό μέσα από την κωδικοποιημένη χειρονομία του Καμπούκι που δείχνει το φεγγάρι. Η αξία του/της ερμηνευτή/ερμηνεύτριας δεν κρίνεται από τη χάρη της κίνησης, αλλά από την ικανότητά της να στρέφει τη φαντασία του κοινού στο αντικείμενο που υποδεικνύει.

Όιντα, Γ. & Μάρσαλ, Λ. (2007). Ο αόρατος ηθοποιός (Θ. Τσαπακίδης & Μ. Λαμπροπούλου, Μετ., Α. Γαλέος, Επιμ.). Αθήνα: Κοάν, σ. 24.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Συνέντευξη του Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida] (Μάιος 2019) για την εκπαίδευση του/της ηθοποιού, με αποσπάσματα…

Απόσπασμα από εργαστήριο του Γιόσι Όιντα [Yoshi Oida] στην Ιταλία [έτος και τόπος προς συμπλήρωση],…

Προωθητικό βίντεο του ντοκιμαντέρ Peter Brook: The Tightrope [Peter Brook: Πάνω στο τεντωμένο σχοινί

Βίντεο της Japan Society (Νέα Υόρκη, 2010) για την παράσταση Interrogations: Words of the Zen…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης (Κοάν, 2003) του βιβλίου Ο αόρατος ηθοποιός των Γιόσι Όιντα [Yoshi…

Εσωτερικό του Théâtre des Bouffes du Nord στο Παρίσι, έδρας του Centre International de Recherche…

Τσουκιόκα Γιοσιτόσι [Tsukioka Yoshitoshi], Shibaimachi no akatsuki [Η σελήνη της αυγής στη θεατρική συνοικία

Ενδυματολογική μακέτα της Elena Mannini [Έλενα Μαννίνι] για την Ηλέκτρα στον Idomeneo [Ιδομενέας]…

βασική

Brook, P. (1993). There Are No Secrets: Thoughts on Acting and Theatre. London: Methuen.

Oida, Y. & Marshall, L. (1997). The Invisible Actor. London: Methuen.

Oida, Y. & Marshall, L. (2007). An Actor's Tricks. London: Methuen Drama.

Zeami (1984). On the Art of the Nō Drama: The Major Treatises of Zeami (J. T. Rimer & M. Yamazaki, Μετ.). Princeton: Princeton University Press.

Μάρσαλ, Λ. (2003). Το σώμα μιλά. Ζητήματα ερμηνείας και έκφρασης (Α. Πιπίνη & Ν. Προδρομίδου, Μετ.). Αθήνα: Κοάν.

Όιντα, Γ. (2001). Ο ακυβέρνητος ηθοποιός (Ε. Παπαχριστοπούλου & Θ. Τσαπακίδης, Μετ., Α. Μοιράγιας, Επιμ.). Αθήνα: Κοάν.

Όιντα, Γ. & Μάρσαλ, Λ. (2007). Ο αόρατος ηθοποιός (Θ. Τσαπακίδης & Μ. Λαμπροπούλου, Μετ., Α. Γαλέος, Επιμ.). Αθήνα: Κοάν.

συμπληρωματική

Marshall, L. & Williams, D. (2010). Peter Brook: Transparency and the Invisible Network. Στο A. Hodge (Επιμ.), Actor Training (2η έκδ., σσ. 184-198). London & New York: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. αόρατος / αόρατη ηθοποιός. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/αόρατος-αόρατη-ηθοποιός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «αόρατος / αόρατη ηθοποιός». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/αόρατος-αόρατη-ηθοποιός.

MLA

«αόρατος / αόρατη ηθοποιός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/αόρατος-αόρατη-ηθοποιός.

1344