αρένα [ουσ. θηλ.]

Η αρένα του ρωμαϊκού αμφιθεάτρου, οικοδομικού τύπου με αρχαιότερο σωζόμενο δείγμα το αμφιθέατρο της Πομπηίας (περ. 70 π.Χ.), περιβαλλόταν από το κοίλον [cavea], το οποίο επέτρεπε την περιμετρική θέαση των δρωμένων. Ο όρος προέρχεται από τη λατινική λέξη [h]arēna [άμμος], αβέβαιης ετυμολογίας (πιθανώς ετρουσκικής προέλευσης· πρβλ. σαβινικό fasena). Η λέξη παραπέμπει στη στρώση άμμου που κάλυπτε το δάπεδο, ώστε να απορροφά το αίμα και να αποτρέπει την ολισθηρότητα. Σύμφωνα με το καθιερωμένο πρόγραμμα, το πρωί διεξάγονταν θηριομαχίες ή κυνήγια ζώων [venationes· αρχ. ελλ. κυνήγιον/κυνηγέσιον]. Το μεσημέρι γίνονταν δημόσιες εκτελέσεις καταδίκων [meridianum spectaculum], ενίοτε σκηνοθετημένες ως αναπαραστάσεις μύθων. Το απόγευμα παρουσιάζονταν οι μονομαχίες [munera, από το λατ. munus: καθήκον, προσφορά], το δημοφιλέστερο θέαμα.

Το εμβληματικότερο αμφιθέατρο, το Κολοσσαίο [Amphitheatrum Flavium], εγκαινιάστηκε το 80 μ.Χ. και είχε χωρητικότητα τουλάχιστον 50.000 θεατών. Η αρένα του διέθετε ξύλινο δάπεδο καλυμμένο με άμμο. Κάτω από αυτό βρισκόταν το υπόγειο [hypogeum], προσθήκη της εποχής του Δομιτιανού (81–96 μ.Χ.), ένα σύστημα διαδρόμων σε δύο επίπεδα. Μέσω καταπακτών και ανυψωτικών μηχανισμών, το υπόγειο επέτρεπε την αιφνίδια εμφάνιση μονομάχων, ζώων και κινητών σκηνικών κατασκευών [pegmata]. Ένα ψηλό προστατευτικό τοιχίο [podium] χώριζε την αρένα από την πρώτη σειρά θέσεων. Παρόμοια αμφιθέατρα οικοδομήθηκαν σε ολόκληρη την αυτοκρατορία.

Τα θεάματα της αρένας αποτελούσαν για τους αυτοκράτορες ισχυρό μέσο πολιτικής προπαγάνδας και εξασφάλισης της λαϊκής εύνοιας. Από τις αρχές του 1ου αι. μ.Χ. συνδέθηκαν με την αυτοκρατορική λατρεία και λειτούργησαν στις επαρχίες ως σύμβολα του ρωμαϊκού πολιτισμού [Romanitas]. Δημοφιλή ήταν επίσης τα υδάτινα θεάματα, όπως αναπαραστάσεις ναυμαχιών και παραστάσεις μιμοθεάτρου στο νερό.

Στον ελληνικό κόσμο, οι μονομαχίες και οι θηριομαχίες διαδόθηκαν ευρέως από τον 1ο αι. μ.Χ. Τα αμφιθέατρα ήταν ελάχιστα (Κόρινθος, Γόρτυνα, Δυρράχιο). Γι' αυτό τα θεάματα φιλοξενούνταν κυρίως σε χώρους που μετασκευάστηκαν σε αρένες: σε ορχήστρες θεάτρων (θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα, Δωδώνη, Άργος), σε στάδια (Παναθηναϊκό Στάδιο, 2ος αι. μ.Χ.) και σε στάδια-θέατρα (Πάτρα, Νικόπολη, Θεσσαλονίκη). Ο όρος κονίστρα, που παραδοσιακά δήλωνε τον χώρο της πάλης, χρησιμοποιήθηκε ενίοτε για την ορχήστρα-αρένα. Από τον 3ο-4ο αι. μ.Χ., ορισμένες ορχήστρες στεγανοποιήθηκαν και μετατράπηκαν σε κολυμβήθρες για υδάτινα θεάματα.

Τα θεάματα της αρένας παρήκμασαν σταδιακά, κυρίως λόγω της επικράτησης του Χριστιανισμού. Συνέβαλαν επίσης το υψηλό κόστος και οι πολιτικές αναταράξεις της ύστερης αρχαιότητας. Οι μονομαχίες εξέλιπαν κατά τον 5ο αι. μ.Χ. και οι θηριομαχίες στις αρχές του 6ου. Σήμερα, πολλές ρωμαϊκές αρένες χρησιμοποιούνται ξανά ως χώροι θεάματος. Στην Αρένα της Βερόνας (περ. 30 μ.Χ.) διοργανώνεται από το 1913 το Arena di Verona Opera Festival. Εκεί το 1947 έκανε το ιταλικό της ντεμπούτο η Μαρία Κάλλας [Maria Callas], με την όπερα La Gioconda [Η Τζοκόντα] του Amilcare Ponchielli [Αμιλκάρε Πονκιέλλι].

Στο τσίρκο, η αρένα αποτελεί τον κεντρικό χώρο της παράστασης. Ο Άγγλος ιππέας Philip Astley [Φίλιπ Άστλεϋ], θεμελιωτής του σύγχρονου τσίρκου, χρησιμοποίησε από το 1768 κυκλική αρένα για τα ιππευτικά του νούμερα. Η διάμετρός της τυποποιήθηκε αργότερα στα 13 μέτρα περίπου, μέγεθος που διατηρείται έως σήμερα. Στην Ισπανία, οι αρένες ταυρομαχιών [plazas de toros] διαμορφώθηκαν ως αυτόνομα οικοδομήματα τον 18ο αιώνα. Τότε η πεζή ταυρομαχία [corrida de toros] διαδέχθηκε την έφιππη ταυρομαχία των κεντρικών πλατειών. Το θέαμα αμφισβητείται σήμερα έντονα για λόγους προστασίας των ζώων, ενώ πολλές αρένες φιλοξενούν και συναυλίες.

Στη σύγχρονη χρήση, ο όρος αρένα δηλώνει επίσης μεγάλα, συνήθως στεγασμένα, οικοδομήματα (κλειστά γυμναστήρια, αθλητικά μέγαρα) για αθλητικές διοργανώσεις και θεάματα μεγάλης κλίμακας. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, οι αρένες καθιερώθηκαν ως χώροι συναυλιών ροκ και ποπ μουσικής. Στον χορό, η περιμετρική διάταξη επιτρέπει την πολυεστιακή θέαση. Παράδειγμα είναι η παραγωγή Swan Lake in-the-round [Η λίμνη των κύκνων σε κυκλική διάταξη] του Derek Deane [Ντέρεκ Ντην] για το English National Ballet (1997). Η παραγωγή παρουσιάζεται περιοδικά στο κεντρικό δάπεδο του Royal Albert Hall, που ονομάζεται Arena.

Στο θέατρο, οι όροι σκηνή-αρένα [arena stage], κυκλική σκηνή ή κυκλικό θέατρο δηλώνουν τη διάταξη όπου το κοινό περιβάλλει από όλες τις πλευρές τον χώρο της σκηνικής δράσης (κυκλικό, τετράγωνο ή άλλου σχήματος). Η μορφή αυτή αναπτύχθηκε τον 20ό αιώνα, με πρωτοπόρους τη Margo Jones [Μάργκο Τζόουνς] στις ΗΠΑ και τον Stephen Joseph [Στήβεν Τζόζεφ] στο Ηνωμένο Βασίλειο.