επιθεώρηση [ουσ. θηλ.]

Ο όρος επιθεώρηση αποδίδει τον γαλλικό όρο revue [ανασκόπηση]. Το είδος ανάγεται στο θέατρο του παζαριού [théâtre de la foire] του Παρισιού του 18ου αιώνα, από το οποίο κληρονόμησε την έντονη παρωδιακή του διάθεση. Τον 19ο αιώνα παγιώθηκε ως revue de fin d'année [επιθεώρηση τέλους χρονιάς], δηλαδή ως κωμική ανασκόπηση των πολιτικών και κοινωνικών γεγονότων του έτους που έληγε. Κατά το πρότυπο του γαλλικού βωντβίλ, ο διάλογος εναλλασσόταν με σατιρικά κουπλέ, προσαρμοσμένα σε γνωστές μελωδίες. Τα νούμερα συνέδεαν ο κομπέρ και η κομμέρ, οι οποίοι παρουσίαζαν επί σκηνής γνωστά πρόσωπα της εποχής, θεσμούς και προσωποποιήσεις αφηρημένων εννοιών. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, στο Folies Bergère [Φολί Μπερζέρ] και αργότερα στο Casino de Paris [Καζινό ντε Παρί], η πολιτική σάτιρα παραχώρησε σταδιακά τη θέση της στην υπερεπιθεώρηση [revue à grand spectacle], με πολυπληθές σώμα μπαλέτου, εντυπωσιακά ταμπλώ και βεντέτες όπως η Mistinguett [Μιστενγκέτ] και η Josephine Baker [Ζοζεφίν Μπαίηκερ].

Το κύριο μορφολογικό γνώρισμα της επιθεώρησης είναι η σπονδυλωτή δομή: αυτοτελή νούμερα, όπως σκετς, μονόλογοι, τραγούδια και χορευτικά, διαδέχονται το ένα το άλλο χωρίς ενιαία δραματική πλοκή. Η αρχιτεκτονική αυτή επιτρέπει την αφαίρεση, την αντικατάσταση ή την προσθήκη νούμερων κατά τη διάρκεια της θεατρικής περιόδου, ώστε η παράσταση να παρακολουθεί την επικαιρότητα και να προσαρμόζεται στις αντιδράσεις του κοινού. Η ίδια ευελιξία, σε συνδυασμό με τον αυτοσχεδιασμό των ηθοποιών, έφερνε συχνά το είδος σε σύγκρουση με τη λογοκρισία.

Η επιθεώρηση διαδόθηκε ταχύτατα και απέκτησε τοπικές παραλλαγές. Στη Λισαβόνα, το Lisboa em 1850 [Η Λισαβόνα το 1850] (1851) εγκαινίασε τη revista à portuguesa [επιθεώρηση πορτογαλικού τύπου], η οποία πέρασε σύντομα στη Βραζιλία και αφομοιώθηκε από τη λαϊκή μουσική κουλτούρα του Ρίο ντε Τζανέιρο. Στη Μαδρίτη, η επιτυχία της La Gran Vía [Η λεωφόρος Γκραν Βία] (1886), σε μουσική των Federico Chueca [Φεδερίκο Τσουέκα] και Joaquín Valverde [Χοακίν Βαλβέρδε], συνέδεσε την ισπανική revista με τη θαρθουέλα. Από τη Μαδρίτη το είδος πέρασε στο Μπουένος Άιρες, όπου η revista porteña [επιθεώρηση του Μπουένος Άιρες] συνδύασε την ισπανική παράδοση με το παρισινό πρότυπο, ιδίως μετά την περιοδεία του θιάσου Ba-Ta-Clan [Μπα-Τα-Κλαν] της Madame Rasimi [Μαντάμ Ρασιμί] (1922), και είχε ως κέντρο της το Teatro Maipo [Τεάτρο Μάιπο]. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το The Passing Show [Το διαβατικό θέαμα] (1894) άνοιξε τον δρόμο για τις Ziegfeld Follies [Οι τρέλες του Ζήγκφελντ] (1907 – 1931) του Florenz Ziegfeld [Φλόρεντς Ζήγκφελντ], ενώ στο Λονδίνο αναπτύχθηκε η intimate revue [επιθεώρηση δωματίου], με λιτά μέσα και εκλεπτυσμένο πνεύμα. Στο Βερολίνο της δεκαετίας του 1920, ο Hermann Haller [Χέρμαν Χάλλερ] ανέβαζε υπερεπιθεωρήσεις και ο Erwin Piscator [Έρβιν Πισκάτορ] μετέτρεψε τη φόρμα σε όργανο αγκίτ-προπ με την Revue Roter Rummel [Επιθεώρηση Κόκκινος σαματάς] (1924). Στην Ιαπωνία, ο θίασος Τακαραζούκα παρουσίασε το 1927 την πρώτη ιαπωνική επιθεώρηση, το Mon Paris [Το Παρίσι μου] του Κισίντα Τατσούγια [Kishida Tatsuya]. Στην Ιταλία, η rivista [επιθεώρηση] γνώρισε μεγάλη ακμή από τη δεκαετία του 1930 έως τη δεκαετία του 1950, με συγγραφείς όπως ο Michele Galdieri [Μικέλε Γκαλντιέρι] και πρωταγωνιστές όπως ο Totò [Τοτό], η Anna Magnani [Άννα Μανιάνι] και η Wanda Osiris [Βάντα Οζίρις]. Μεταπολεμικά, οι Pietro Garinei [Πιέτρο Γκαρινέι] και Sandro Giovannini [Σάντρο Τζοβαννίνι] την εξέλιξαν σε υπερεπιθεώρηση και σταδιακά, με πρότυπο το αμερικανικό μιούζικαλ, σε commedia musicale [μουσική κωμωδία].

Στην Ελλάδα, η επιθεώρηση εμφανίστηκε το καλοκαίρι του 1894, στον απόηχο της θριαμβευτικής παρουσίασης της La Gran Vía στην Αθήνα από τον ιταλικό θίασο Γκονζάλες τον Απρίλιο του ίδιου έτους. Τα πρώτα ελληνικά δείγματα ήταν το Λίγο απ' όλα του Μίκιου Λάμπρου και το Αι υπαίθριοι Αθήναι των Ηλία Καπετανάκη και Νικολάου Λάσκαρη. Η πρώτη ακμή του είδους συνδέθηκε με τις ετήσιες επιθεωρήσεις, όπως τα Παναθήναια (από το 1907), ο Κινηματογράφος και το Πανόραμα, οι οποίες επανέρχονταν κάθε θέρος με τον ίδιο τίτλο και ανανεωμένο περιεχόμενο. Η μουσική πέρασε από τις προσαρμογές ξένων μελωδιών σε πρωτότυπες συνθέσεις, με κορυφαίους εκπροσώπους τον Θεόφραστο Σακελλαρίδη και τον Νίκο Χατζηαποστόλου. Τη δεκαετία του 1920 το είδος υποχώρησε μπροστά στην οπερέττα, για να ανακάμψει τη δεκαετία του 1930, ενσωματώνοντας τους ρυθμούς της τζαζ και μοντέρνους χορούς, όπως το φοξ-τροτ και το τσάρλεστον.

Η λογοκρισία της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου (1936 – 1941) περιόρισε την πολιτική σάτιρα, όμως η επιθεώρηση γνώρισε νέα άνθηση κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο (1940 – 1941) και την Κατοχή (1941 – 1944). Στα χρόνια της Κατοχής, ο υπαινιγμός και ο αυτοσχεδιασμός των ηθοποιών λειτούργησαν ως τρόποι παράκαμψης του προληπτικού ελέγχου των κατοχικών αρχών. Μεταπολεμικά, και ιδίως τη δεκαετία του 1950, οπότε εδραιώθηκε και στην Αθήνα η υπερεπιθεώρηση, η μουσική εμπλουτίστηκε με λατινοαμερικανικά και λαϊκά στοιχεία από συνθέτες όπως ο Γιώργος Μουζάκης. Τα κείμενα υπέγραφαν επιθεωρησιογράφοι όπως οι Αλέκος Σακελλάριος, Χρήστος Γιαννακόπουλος, Νίκος Τσιφόρος και Κώστας Πρετεντέρης. Στο χορευτικό σκέλος διακρίθηκαν χορογράφοι όπως ο Μανώλης Καστρινός και ο Γιάννης Φλερύ και χορεύτριες όπως η Λίντα Άλμα και η Χρυσούλα Ζώκα, ενώ στη σκηνή έλαμψαν ο Ορέστης Μακρής, ο Βασίλης Αυλωνίτης, οι αδελφές Άννα και Μαρία Καλουτά, η Σπεράντζα Βρανά και η Ρένα Βλαχοπούλου. Τον μικρόκοσμο αυτών των θιάσων αναπαρέστησε αργότερα η ταινία Ακροπόλ (1995) του Παντελή Βούλγαρη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο Μάνος Χατζιδάκις [Manos Hadjidakis] και ο Μίκης Θεοδωράκης [Mikis Theodorakis] επιχείρησαν να αναμορφώσουν το είδος με έργα όπως η Οδός Ονείρων (1962) και η Όμορφη πόλη (1962).

Κατά τη δικτατορία των συνταγματαρχών (1967 – 1974), η πολιτική σάτιρα κατέφυγε στην αλληγορία και στον υπαινιγμό. Στο πλαίσιο αυτό, το Ελεύθερο Θέατρο ανανέωσε ριζικά τη φόρμα με παραστάσεις όπως το …και συ χτενίζεσαι (1973), εισάγοντας έναν οξύ ειρωνικό λόγο που ανέτρεπε τις παραδοσιακές συμβάσεις. Το 1980 το Ελεύθερο Θέατρο έπαψε να λειτουργεί, και την ανανεωτική του γραμμή συνέχισε η Ελεύθερη Σκηνή, με πρωταγωνιστές την Άννα Παναγιωτοπούλου και τον Σταμάτη Φασουλή. Από την Ελεύθερη Σκηνή προήλθε και ο Λάκης Λαζόπουλος, ο οποίος έγραψε με τον Γιάννη Ξανθούλη τέσσερις επιθεωρήσεις (1982 – 1986) που έδωσαν νέα πνοή στο είδος. Ο Λαζόπουλος, κύριος φορέας της ανανέωσης έως και τη δεκαετία του 1990, χαρακτήριζε ο ίδιος τη δουλειά του νέα επιθεώρηση ή μετεπιθεώρηση. Ο όρος δηλώνει μια αναστοχαστική εκδοχή του είδους: η ίδια η επιθεώρηση καθίσταται αντικείμενο της αναπαράστασης μέσω της νοσταλγίας, του παραθέματος και της ειρωνικής αποστασιοποίησης, ενώ ένας υποτυπώδης αφηγηματικός ιστός χαλαρώνει την αυτοτέλεια των νούμερων.

Παράλληλα, τη δεκαετία του 1980, η εμπορική επιθεώρηση γνώρισε νέα άνθηση με κεντρική μορφή τον Στάθη Ψάλτη. Ο Ψάλτης αναδείχθηκε σε λαϊκό είδωλο της εποχής μέσα από την επιθεώρηση και την κινηματογραφική κωμωδία, και παρέμεινε πρωταγωνιστής του είδους έως τη δεκαετία του 2010. Η άνθηση αυτή συνοδεύτηκε από έντονη κομματική πόλωση και διόγκωση της αισχρολογίας. Από τη δεκαετία του 1990, η ιδιωτική τηλεόραση απορρόφησε μεγάλο μέρος της σάτιρας. Ο ίδιος ο Λαζόπουλος μετέφερε την επιθεωρησιακή σάτιρα στη μικρή οθόνη με το Αλ Τσαντίρι Νιουζ (από το 2004), σε μια μορφή που θυμίζει άλλοτε τη σταντ απ κωμωδία και άλλοτε τα νούμερα της κλασσικής επιθεώρησης. Στον 21ο αιώνα, το είδος διατηρεί σχεδόν αναλλοίωτη τη δομή του στα εμπορικά υπερθεάματα, όπως εκείνα του Μάρκου Σεφερλή, και επιβιώνει σε νοσταλγικές παραγωγές που ανασυνθέτουν νούμερα της παλαιάς επιθεώρησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Βίρα τις άγκυρες των Μιχάλη Ρέππα και Θανάση Παπαθανασίου, ένας φόρος τιμής στην ιστορία του είδους. Πρωτοανέβηκε στο Εθνικό Θέατρο (1997) και επανήλθε στη σκηνή με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (2023).

Η δομή της επιθεώρησης άφησε το αποτύπωμά της στη θεωρία των παραστατικών τεχνών και στον κινηματογράφο. Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν [Sergei Eisenstein] στήριξε στο μιούζικ χωλ και στο τσίρκο, δηλαδή στη λογική της παράταξης αυτοτελών νούμερων, τη θεωρία του για τη συνάρμοση [μοντάζ] των ατραξιόν (1923). Ο Siegfried Kracauer [Ζήγκφριντ Κρακάουερ] διέκρινε στις γεωμετρικές χορογραφίες των Tiller Girls [Τίλλερ Γκερλς] την αισθητική έκφραση της βιομηχανικής ορθολογικότητας (1927). Ήδη από το 1929, με ταινίες όπως το The Hollywood Revue of 1929 [Η επιθεώρηση του Χόλλυγουντ του 1929], ο κινηματογράφος οικειοποιήθηκε τη φόρμα, την οποία σταδιακά αφομοίωσε και το μιούζικαλ. Σήμερα, η υπερεπιθεώρηση επιβιώνει σε σκηνές όπως το Moulin Rouge [Μουλέν Ρουζ] στο Παρίσι και το Friedrichstadt-Palast [Φρήντριχσταντ-Πάλαστ] στο Βερολίνο, καθώς και στον θίασο Τακαραζούκα, οι παραστάσεις του οποίου κλείνουν με φαντασμαγορικό επιθεωρησιακό φινάλε.